Stabiliteyi anlamak için önce dört şeyi bilmemiz gerekir: bir şeyi itip döndüren kuvvet ve moment, ağırlığın toplandığı ağırlık merkezi, hacmi ağırlığa çeviren yoğunluk ve bir cismin neden yüzdüğü.
1.1 Kuvvet ve Moment
Kuvvet, bir cisme uygulanan itme ya da çekmedir. Birimi Newton’dur (1 N, 1 kg’lık kütleye 1 m/s² ivme verir). Bir kuvveti tam tanımlamak için üç şey gerekir:
- Büyüklüğü (ör. 50 kN)
- Doğrultusu ve yönü
- Uygulama noktası
Bileşke kuvvet, birçok kuvvetin yaptığı işi tek başına yapan kuvvettir:
- Aynı yönde iki kuvvet: R = F1 + F2
- Zıt yönde iki kuvvet: R = Fbüyük − Fküçük (yön büyük olanınki)
- Açılı kuvvetler: kuvvetler paralelkenarı kuralıyla bulunur.
- Paralel kuvvetler: büyüklük cebirsel toplamdır (W ± P); bileşke, momentlerin eşitlendiği noktadan geçer (P · y = W · x) — yani büyük kuvvete daha yakındır.
Moment, bir kuvvetin döndürme etkisidir. Kapıyı menteşeye yakın iterseniz zor, kenarından iterseniz kolay açılır; çünkü moment kol uzunluğuyla büyür:
Moment = Kuvvet × Dik mesafe (kol)
Denizcilikte birimi genellikle ton·metre (t·m)‘dir.
Bileşke moment bulunurken saat yönündeki ve saat yönü tersindeki momentler ayrı toplanır; farkı bileşke momenti, büyük olan taraf da yönünü verir.
Bir cisim ne zaman hareketsiz kalır? (Statik denge)
- Bileşke kuvvet sıfır: ΣF = 0 (ne ileri ne geri gider)
- Bileşke moment sıfır: ΣM = 0 (dönmez)
Kütle mi, ağırlık mı?
- Kütle (m): Madde miktarı, değişmez (kg, ton).
- Ağırlık (W): Yerçekiminin o kütleye uyguladığı kuvvet: W = m × g (g ≈ 9,81 m/s²).
- g gemi üzerinde sabit kabul edildiği için hesaplarda doğrudan kütle momenti (ton × metre) kullanılır. Bu yüzden ders boyunca “ağırlık” ile “ton” aynı anlamda kullanılacak.
Stabilite, gemiyi döndürmeye çalışan momentlerle onu geri çeviren momentlerin yarışıdır.
1.2 Geometrik Merkez ve Ağırlık Merkezi
İki tür “merkez” vardır:
- Geometrik merkez (centroid): Bir alanın (su hattı alanı, kesit) orta noktası. Kartondan kesip bir iğneyle dengede tutabileceğiniz nokta.
- Kare/dikdörtgen: köşegenlerin kesiştiği yer
- Daire: merkez
- Üçgen: kenarortayların kesişimi — tabandan 1/3, tepeden 2/3 yükseklikte
- Ağırlık merkezi (G): Bir cismin bütün kütlesinin toplandığı kabul edilen nokta. Homojen bir cisimde geometrik merkezle çakışır (homojen bir prizmada yarı boy, yarı en, yarı derinlik).
Yük işlemleri G’yi nasıl kaydırır?
Bu üç formül dersin geri kalanının neredeyse tamamında kullanılır. Hepsi aynı mantıktır: kayma = moment ÷ yeni toplam ağırlık.
| İşlem | G nereye gider? | Formül |
|---|---|---|
| Yük ekleme | Eklenen yüke doğru | GG1 = w × d/(W + w) |
| Yük çıkarma | Çıkan yükten uzağa | GG1 = w × d/(W − w) |
| Yük kaydırma (gemi içinde) | Yükün hareketine paralel, aynı yönde | GG1 = w × d/W |
- w: yükün ağırlığı (t), W: işlem öncesi deplasman (t)
- d: ekleme/çıkarmada yükün G’ye uzaklığı; kaydırmada yükün eski ve yeni yeri arasındaki mesafe (m)
Ağırlık aşağı inerse KG küçülür, stabilite artar. Ağırlık yukarı çıkarsa stabilite azalır.
Vinçle asılı yük — klasik tuzak
Yük güverteden bir santim bile kalktığı anda, ağırlığı artık bumba/kreyn cundasında (askı noktasında) kabul edilir — yükün gerçekte ne kadar yüksekte olduğu önemli değildir.
- Yük kalkar → ağırlık cundaya “zıplar” → G yükselir, GM düşer.
- Bumba bordaya açılır → askı noktası yana kayar → gemi o tarafa list yapar.
- Yük rıhtıma inince, cundadan tahliye edilmiş sayılır.
Ağır kaldırma operasyonlarında gemi hem yükselen G yüzünden yumuşar hem de yana kayan G yüzünden yatar; bu ikisi aynı anda olur.
1.3 Yoğunluk ve Bağıl Yoğunluk
Yoğunluk (ρ), birim hacmin kütlesidir: ρ = m/V. Gemi hesaplarında en pratik birim t/m³‘tür.
Bağıl yoğunluk (SG / RD), bir maddenin yoğunluğunun tatlı suyun (+4 °C) yoğunluğuna oranıdır; birimsizdir. Pratik kolaylık: t/m³ cinsinden yoğunluk = SG. (SG’si 0,84 olan yakıt = 0,84 t/m³ = 840 kg/m³.)
Standart değerler (aksi belirtilmedikçe):
| Sıvı | Yoğunluk (t/m³) |
|---|---|
| Deniz suyu (SW) | 1,025 |
| Tatlı su (FW) | 1,000 |
| Ağır yakıt (FO) | 0,950 |
| Dizel (DO) | 0,900 |
| Yağlama yağı | 0,900 |
| Liman/nehir suyu (DW) | 1,005 – 1,025 arası (gel-git ve yağışa bağlı) |
Tanktaki sıvıyı ölçmek:
- İskandil (sounding): Tank dibinden sıvı yüzeyine yükseklik.
- Ullage (boşluk): Sıvı yüzeyinden tank tavanına/ölçüm ağzına mesafe.
- Tank derinliği = İskandil + Ullage
Genleşme payı: Isınan yakıt genleşir. Bu yüzden tanklar ağzına kadar doldurulmaz; hacmin %1–3’ü (genelde %2) boş bırakılır:
Alınabilecek net hacim = (Tank hacmi)/(1 + pay oranı) (%2 için ÷ 1,02)
Hacimden tona: Kütle (t) = Hacim (m3) × ρ (t/m3)
1.4 Yüzme Kanunları ve Arşimet
Arşimet prensibi: Suya batan bir cisim, yerini değiştirdiği suyun ağırlığı kadar yukarı itilir.
Gemi için bunun anlamı basittir: Gemi, kendi ağırlığı kadar su taşırana kadar batar. 10.000 tonluk bir gemi, 10.000 ton deniz suyu (≈ 9.756 m³) taşırdığı derinlikte durur.
Kaldırma kuvveti, batık hacmin geometrik merkezinden — yüzme merkezi B‘den — düşey olarak yukarı etki eder.
Durgun suda dengede yüzmenin iki şartı:
- Ağırlık = Kaldırma kuvveti (gemi ne batar ne çıkar)
- G ile B aynı düşey hat üzerinde (gemi dönmez)
1.1’deki iki denge şartının (ΣF = 0, ΣM = 0) gemiye uyarlanmış hali budur.
Hidrometre: Arşimet’e göre çalışan, liman suyunun yoğunluğunu ölçen yüzer alet. Su yoğunlaştıkça hidrometre daha az batar. Skalası (1,000–1,025) eşit aralıklı değildir.
TPC — Draftı 1 cm değiştiren yük
TPC (Tonnes Per Centimetre), ortalama draftı 1 cm değiştirmek için yüklenmesi/boşaltılması gereken tondur. Su hattı alanı (WPA) ne kadar genişse, 1 cm’lik dilim o kadar ağırdır:
TPCSW = WPA × 1,025/100 TPCFW = WPA/100 TPCDW = TPCSW × ρDW/1,025
Draft değişimi (cm) = w/TPC
Yedek yüzerlik (reserve buoyancy)
Su hattının üstünde kalan, su geçirmez güverteye kadar olan kapalı hacimdir. Gemi ek yük aldığında, dalgaya gömüldüğünde ya da bir bölmesi su aldığında batmasını engelleyen yedek kaldırma kuvvetidir. Fribord ne kadar yüksekse yedek yüzerlik o kadar büyüktür.
Yedek yüzerlik (%) = (Su üstü sızdırmaz hacim)/(Toplam sızdırmaz hacim) × 100
İlk stabilite hesabı: kutu biçimli duba
Dikdörtgen kesitli homojen bir kütük/duba (derinlik D, draft d, genişlik b) için ilk kez G, B, M üçlüsünü hesaplayabiliriz:
- d/D = SGcisim/SGsu
- KG = D/2, KB = d/2
- BM = b2/(12 d)
- KM = KB + BM, GM = KM − KG
GM>0 → duba dik yüzer. GM<0 → dik duramaz, yatar ya da döner.
Bu küçük hesap, konunun geri kalanını özetler: KB ve BM gövde şeklinden, KG ağırlıktan gelir; ikisinin farkı (GM) geminin kaderini belirler.
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.