(A2/1 Standard Wheel Orders, A2/2 Standard Engine Orders)
Dümen ve makine komutları, köprüüstünde en sık ve en hızlı söylenen ifadelerdir. Bir yanlış anlama birkaç saniye içinde çatışmaya veya karaya oturmaya yol açabilir. Bu yüzden SMCP bu komutları kesin kalıplara bağlar ve her komutun tekrar edilmesini şart koşar. Bu bölüm sesli çalışma için en uygun bölümdür; komutlar iki kişiyle, biri vardiya zabitiofficer of the watch (OOW) veya kılavuz kaptanpilot, diğeri dümenci veya telgraf başındaki kişi olarak, defalarca tekrar edilmelidir.
11.1 Komut Döngüsü: Ver – Tekrarla – Uygula – Bildir
Gemi içi komutlar “kapalı döngü” (closed loop) haberleşmesiyle verilir. Döngünün adımları şunlardır:
- Komut: Vardiya zabiti (veya kılavuz kaptan) komutu verir: “Starboard ten.”
- Tekrar: Dümenci komutu aynen tekrar eder: “Starboard ten.”
- Uygulama: Dümenci dümeni 10° sancağa basar.
- Bildirim: Dümenci, dümen açısı göstergesi 10° sancağı gösterince bildirir: “Wheel starboard ten.” (Dümen sancak on.) Bu bildirim kalıbı SMCP metninde yazılı değildir, ancak köprüüstü uygulamasında yaygın olarak kullanılır. Rotacourse komutlarındaki “Steady on …” bildirimi ise SMCP’nin kendi ifadesidir.
- Teyit: Komutu veren kişi bildirimi teyit eder (“Thank you” veya komutun kısa tekrarı) ve dümen göstergesinden kontrol eder.
SMCP bu döngüyü şöyle tanımlar: Verilen tüm dümen komutları dümenci tarafından tekrar edilir ve vardiya zabiti komutların doğru ve hemen uygulandığından emin olur. Tüm dümen komutları, yeni bir komutla değiştirilene kadar geçerlidir. Gemi dümene cevap vermezse dümenci bunu hemen bildirir.
Dümencinin dikkatsiz olduğundan şüphe edilirse şu soru sorulur:
| İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| What is your heading? | Pruvanız nedir? |
| My heading is … degrees. | Pruvam … derece. |
11.2 Standart Dümen Komutları (Standard Wheel Orders)
| No | Komut | Anlamı | Türkçe dümen komutu |
|---|---|---|---|
| 1 | Midships | Dümen baş-kıç doğrultusunda (0°) tutulur. | Dümen orta / Dümen vasat |
| 2 | Port five / Starboard five | 5° iskele / sancak dümen tutulur. | İskele beş / Sancak beş |
| 3 | Port ten / Starboard ten | 10° iskele / sancak dümen tutulur. | İskele on / Sancak on |
| 4 | Port fifteen / Starboard fifteen | 15° iskele / sancak dümen tutulur. | İskele on beş / Sancak on beş |
| 5 | Port twenty / Starboard twenty | 20° iskele / sancak dümen tutulur. | İskele yirmi / Sancak yirmi |
| 6 | Port twenty-five / Starboard twenty-five | 25° iskele / sancak dümen tutulur. | İskele yirmi beş / Sancak yirmi beş |
| 7 | Hard-a-port / Hard-a-starboard | Dümen tamamen iskeleye / sancağa basılıp tutulur. | İskele alabanda / Sancak alabanda |
| 8 | Nothing to port / Nothing to starboard | Geminin başının iskeleye / sancağa gitmesine izin verilmez. | İskeleye kaçırma / Sancağa kaçırma |
| 9 | Meet her | Dönüş sırasında geminin başının dönüşü karşılanır (durdurulmaya başlanır). | Karşıla |
| 10 | Steady | Dönüş mümkün olduğunca çabuk azaltılır (durdurulur). | Sabit / Dur |
| 11 | Ease to five / ten / fifteen / twenty | Dümen açısı 5° / 10° / 15° / 20°’ye azaltılıp tutulur. | Beşe / ona / on beşe / yirmiye indir |
| 12 | Steady as she goes | Komutun verildiği andaki pusula pruvasında sabit rota tutulur. Dümenci komutu tekrar eder ve komutu aldığı andaki pruvayı söyler. Gemi bu pruvada sabitlenince “Steady on …” diye bildirir. | Böyle git / Pruvayı tut |
| 13 | Keep the buoy / mark / beacon / … on port side / starboard side. | Şamandırabuoyyı / işareti / bikını / … iskelende / sancağında tut. | … iskelede / sancakta kalsın |
| 14 | Report if she does not answer the wheel. | Gemi dümene cevap vermezse bildir. | Dümene cevap vermezse bildir. |
| 15 | Finished with wheel, no more steering. | Dümenle iş bitti, dümen tutulmayacak. | Dümen serbest. |
İngilizcede gemiler dişil zamirle anılır: “Meet her“, “Steady as she goes”, “if she does not answer”. Bu SMCP komutlarının değişmez bir parçasıdır.
11.2.1 Komutların Çalışma Mantığı
- Dümen açısı sayıyla söylenir. Bölüm 3’te açıklandığı gibi dümen açıları bir bütün olarak söylenir: “Port fifteen”, “one-five” değil. Bu, dümen açısını rotadan ayırır.
- Önce yön, sonra açı. “Starboard ten” denir, “Ten starboard” denmez. Dümenci ilk kelimeyi duyduğunda hangi yöne basacağını bilir.
- “Meet her” ve “Steady” farkı. “Meet her” dönüşü karşılamaya başlamak, yani dönüşü yavaşlatmak için ters dümen vermektir. “Steady” dönüşü olabildiğince çabuk durdurmaktır. Pratikte zabit dönüş sona yaklaşırken önce “Meet her”, ardından “Steady” der ve rota verir.
- “Hard-a-port” yazılışı. “Hard-a-port” ve “hard-a-starboard” tirelerle yazılır ve tek kelime gibi akıcı söylenir: “HAARD-ı-PORT”.
11.2.2 Pusula ile Rota Verme
Vardiya zabiti pusula ile belirli bir rota tutulmasını istediğinde, önce dümenin hangi yöne çevrilmesini istediğini, ardından rotayı söyler. Rotadaki her rakam, sıfır dahil, ayrı ayrı söylenir.
| Komut | Tutulacak rota | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Port, steer one eight two. | 182° | İskeleden, bir sekiz iki’ye gel. |
| Starboard, steer zero eight two. | 082° | Sancaktan, sıfır sekiz iki’ye gel. |
| Port, steer three zero five. | 305° | İskeleden, üç sıfır beş’e gel. |
Örneğin 182° rota tutma emrini alan dümenci emri tekrarlar ve gemiyi düzgün biçimde verilen rotaya getirir. Gemi bu rotada sabitlenince dümenci şunu söyler:
| İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| Steady on one eight two. | Bir sekiz iki’de sabit. |
Komutu veren kişi dümencinin bildirimini teyit etmelidir.
Belirli bir işarete göre dümen tutulması istendiğinde dümenciye şu emir verilir:
| İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| Steer on … buoy / … mark / … beacon. | … şamandırasına / işaretine / bikınına göre dümen tut (pruvayı ona ver). |
Komutu veren kişi dümencinin cevabını teyit etmelidir.
11.3 Standart Makine Komutları (Standard Engine Orders)
Verilen her makine komutu, köprüüstü telgrafını kullanan kişi tarafından tekrar edilir. Vardiya zabiti, komutun doğru ve hemen uygulandığından emin olur.
| No | Komut | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| 1 | (Port / starboard engines) Full ahead / astern | (İskele / sancak makineler) Tam yol ileri / tornistan |
| 2 | (Port / starboard engines) Half ahead / astern | (İskele / sancak makineler) Yarım yol ileri / tornistan |
| 3 | (Port / starboard engines) Slow ahead / astern | (İskele / sancak makineler) Yavaş (ağır) yol ileri / tornistan |
| 4 | (Port / starboard engines) Dead slow ahead / astern | (İskele / sancak makineler) Çok yavaş (en ağır) yol ileri / tornistan |
| 5 | Stop (port / starboard) engines | (İskele / sancak) makineleri durdur – Stop |
| 6 | Emergency full ahead / astern | Acil tam yol ileri / tornistan |
| 7 | Stand by engine | Makine hazır ol (makine dairesi personeli manevraya tam hazır, köprüüstünde makine komutlarını iletecek kişi görev başında) |
| 8 | Finished with engines – no more manoeuvring | Makine serbest – manevra bitti (makine çalıştırılmasına artık gerek yok) |
“Ahead” (ileri) ve “astern” (tornistan, geri) kelimeleri telsizde ve köprüüstü gürültüsünde karışmasın diye net söylenmelidir: “ı-HED” ve “ı-STÖRN”. “Astern” kelimesindeki “r” ve “n” sesleri açıkça duyulmalıdır.
11.3.1 Çift Pervaneli Gemiler
Çift pervaneli gemilerde iki şaftı birden etkileyen tüm komutlara “both” (her ikisi) kelimesi eklenir:
| İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| Full ahead both. | Her iki makine tam yol ileri. |
| Slow astern both. | Her iki makine yavaş yol tornistan. |
| Stop all engines. | Tüm makineleri durdur. |
Durdurma komutunda “both” yerine “Stop all engines” kullanılır. Pervanelerin ayrı ayrı kullanılması gerektiğinde bu belirtilir:
| İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| Full ahead starboard. | Sancak makine tam yol ileri. |
| Half astern port. | İskele makine yarım yol tornistan. |
11.3.2 Baş ve Kıç İticiler (Thrusters)
| No | Komut | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| 9 | Bow thruster full / half to port / starboard. | Baş itici tam / yarım iskeleye / sancağa. |
| 10 | Stern thruster full / half to port / starboard. | Kıç itici tam / yarım iskeleye / sancağa. |
| 11 | Bow / stern thruster stop. | Baş / kıç itici stop. |
“To port” baş iticinin geminin başını iskeleye ittiği anlamına gelir.
11.4 Telaffuz
| Kelime | Yaklaşık okunuş | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| wheel | UİİL | “vil” okunmaz. |
| helmsman | HELMZ-mın | |
| midships | MİD-şips | |
| hard-a-port | HAARD-ı-PORT | Akıcı, tek kelime gibi. |
| hard-a-starboard | HAARD-ı-STAR-bıd | |
| meet her | MİİT hır | “her” çok zayıf, “MİİT-ır” gibi duyulur. |
| steady | STE-di | “sti-di” okunmaz. |
| ease | İİZ | Sonu “z”. |
| steer | STİİR | |
| heading | HE-ding | |
| answer | AAN-sır | “w” okunmaz. |
| beacon | Bİİ-kın | |
| full ahead | FUL ı-HED | |
| half | HAAF | “l” okunmaz. |
| dead slow | DED SLO | |
| astern | ı-STÖRN | |
| emergency | i-MÖR-cın-si | |
| both | BOT | |
| thruster | TRAS-tır | |
| telegraph | TE-li-graf | |
| countermanded | kaun-tır-MAAN-did |
11.5 Karşılıklı Konuşmalar
11.5.1 Dümen Komut Döngüsü
| Konuşan | İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Zabit | Starboard ten. | Sancak on. |
| Dümenci | Starboard ten. | Sancak on. |
| Dümenci | Wheel starboard ten. | Dümen sancak on. |
| Zabit | Midships. | Dümen orta. |
| Dümenci | Midships. | Dümen orta. |
| Dümenci | Wheel midships. | Dümen orta (oldu). |
| Zabit | Meet her. | Karşıla. |
| Dümenci | Meet her. | Karşıla. |
| Zabit | Steady. | Sabit. |
| Dümenci | Steady. | Sabit. |
| Zabit | Port, steer zero four five. | İskeleden, sıfır dört beş’e gel. |
| Dümenci | Port, steer zero four five. | İskeleden, sıfır dört beş’e gel. |
| Dümenci | Steady on zero four five. | Sıfır dört beş’te sabit. |
| Zabit | Thank you. | Teşekkürler (teyit). |
11.5.2 Steady As She Goes
| Konuşan | İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Zabit | Steady as she goes. | Böyle git. |
| Dümenci | Steady as she goes – one three seven. | Böyle git – bir üç yedi. |
| Dümenci | Steady on one three seven. | Bir üç yedi’de sabit. |
| Zabit | Thank you. | Teşekkürler. |
11.5.3 Dikkatsiz Dümenci ve Dümene Cevap Vermeyen Gemi
| Konuşan | İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Zabit | What is your heading? | Pruvan nedir? |
| Dümenci | My heading is two seven zero degrees. | Pruvam iki yedi sıfır derece. |
| Zabit | Hard-a-port. | İskele alabanda. |
| Dümenci | Hard-a-port. … Wheel hard-a-port. She does not answer the wheel. | İskele alabanda. … Dümen iskele alabanda. Gemi dümene cevap vermiyor. |
11.5.4 Makine Komutları
| Konuşan | İngilizce | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Kaptan | Stand by engine. | Makine hazır ol. |
| Zabit | Stand by engine. … Engine standing by. | Makine hazır ol. … Makine hazır. |
| Kaptan | Slow ahead. | Yavaş yol ileri. |
| Zabit | Slow ahead. | Yavaş yol ileri. |
| Kaptan | Half astern. | Yarım yol tornistan. |
| Zabit | Half astern. | Yarım yol tornistan. |
| Kaptan | Stop engine. | Stop. |
| Zabit | Stop engine. | Stop. |
| Kaptan | Finished with engines. | Makine serbest. |
| Zabit | Finished with engines. | Makine serbest. |
11.6 Konuşma Alıştırması
Komutları sesli söyleyin; ikinci kişi tekrar etsin ve uygun bildirimi yapsın.
- Dümeni 15° iskeleye bastırın.
- Dümeni tamamen sancağa bastırın.
- Dümen açısını 10°’ye indirin.
- Geminin başının sancağa gitmesine izin verilmesin.
- 270° rotaya sancaktan gelinsin.
- Komutun verildiği andaki pruvada gidilsin.
- 2 numaralı şamandıra iskelede kalsın.
- Çift pervaneli gemide her iki makine yarım yol ileri.
- Baş iticiyi tam sancağa çalıştırın.
- Acil olarak tam yol tornistan çalışın.
Cevap anahtarı:
- Port fifteen. (Dümenci: “Port fifteen.” … “Wheel port fifteen.”)
- Hard-a-starboard.
- Ease to ten.
- Nothing to starboard.
- Starboard, steer two seven zero. (Dümenci, rotaya gelince: “Steady on two seven zero.”)
- Steady as she goes.
- Keep the buoy number two on port side.
- Half ahead both.
- Bow thruster full to starboard.
- Emergency full astern.
11.7 Bölüm Terimleri
| İngilizce | Türkçe |
|---|---|
| Wheel order | Dümen komutu |
| Helmsman | Dümenci |
| Officer of the watch (OOW) | Vardiya zabiti |
| Rudder | Dümen (dümen palası) |
| Fore and aft position | Baş-kıç doğrultusu |
| Midships | Dümen orta |
| Hard-a-port / hard-a-starboard | İskele / sancak alabanda |
| Nothing to port / starboard | İskeleye / sancağa kaçırma |
| Meet her | Karşıla |
| Steady | Sabit |
| Ease to … | …’ye indir |
| Steady as she goes | Böyle git, pruvayı tut |
| Steady on … | …’de sabit |
| To answer the wheel | Dümene cevap vermek |
| Finished with wheel | Dümen serbest |
| Heading | Pruva |
| Swing (of the vessel’s head) | (Gemi başının) dönüşü |
| Countermanded | Geri alınmış, yeni komutla değiştirilmiş |
| Engine order | Makine komutu |
| Bridge telegraph | Köprüüstü makine telgrafı |
| Ahead / astern | İleri / tornistan (geri) |
| Full / half / slow / dead slow | Tam / yarım / yavaş / çok yavaş (yol) |
| Stop engines | Makineleri durdur |
| Emergency full astern | Acil tam yol tornistan |
| Stand by engine | Makine hazır ol |
| Finished with engines | Makine serbest |
| Twin propellers / shafts | Çift pervane / şaft |
| Bow thruster / stern thruster | Baş itici / kıç itici |
Kaynak: International Maritime Organization (IMO). Resolution A.918(22), IMO Standard Marine Communication Phrases. London: IMO, 2001.