(A2/1 Standard Wheel Orders, A2/2 Standard Engine Orders)

Dümen ve makine komutları, köprüüstünde en sık ve en hızlı söylenen ifadelerdir. Bir yanlış anlama birkaç saniye içinde çatışmaya veya karaya oturmaya yol açabilir. Bu yüzden SMCP bu komutları kesin kalıplara bağlar ve her komutun tekrar edilmesini şart koşar. Bu bölüm sesli çalışma için en uygun bölümdür; komutlar iki kişiyle, biri vardiya zabitiofficer of the watch (OOW) veya kılavuz kaptanpilot, diğeri dümenci veya telgraf başındaki kişi olarak, defalarca tekrar edilmelidir.

11.1 Komut Döngüsü: Ver – Tekrarla – Uygula – Bildir

Gemi içi komutlar “kapalı döngü” (closed loop) haberleşmesiyle verilir. Döngünün adımları şunlardır:

  1. Komut: Vardiya zabiti (veya kılavuz kaptan) komutu verir: “Starboard ten.”
  2. Tekrar: Dümenci komutu aynen tekrar eder: “Starboard ten.”
  3. Uygulama: Dümenci dümeni 10° sancağa basar.
  4. Bildirim: Dümenci, dümen açısı göstergesi 10° sancağı gösterince bildirir: “Wheel starboard ten.” (Dümen sancak on.) Bu bildirim kalıbı SMCP metninde yazılı değildir, ancak köprüüstü uygulamasında yaygın olarak kullanılır. Rotacourse komutlarındaki “Steady on …” bildirimi ise SMCP’nin kendi ifadesidir.
  5. Teyit: Komutu veren kişi bildirimi teyit eder (“Thank you” veya komutun kısa tekrarı) ve dümen göstergesinden kontrol eder.

SMCP bu döngüyü şöyle tanımlar: Verilen tüm dümen komutları dümenci tarafından tekrar edilir ve vardiya zabiti komutların doğru ve hemen uygulandığından emin olur. Tüm dümen komutları, yeni bir komutla değiştirilene kadar geçerlidir. Gemi dümene cevap vermezse dümenci bunu hemen bildirir.

Dümencinin dikkatsiz olduğundan şüphe edilirse şu soru sorulur:

İngilizce Türkçe karşılığı
What is your heading? Pruvanız nedir?
   My heading is … degrees. Pruvam … derece.

11.2 Standart Dümen Komutları (Standard Wheel Orders)

No Komut Anlamı Türkçe dümen komutu
1 Midships Dümen baş-kıç doğrultusunda (0°) tutulur. Dümen orta / Dümen vasat
2 Port five / Starboard five 5° iskele / sancak dümen tutulur. İskele beş / Sancak beş
3 Port ten / Starboard ten 10° iskele / sancak dümen tutulur. İskele on / Sancak on
4 Port fifteen / Starboard fifteen 15° iskele / sancak dümen tutulur. İskele on beş / Sancak on beş
5 Port twenty / Starboard twenty 20° iskele / sancak dümen tutulur. İskele yirmi / Sancak yirmi
6 Port twenty-five / Starboard twenty-five 25° iskele / sancak dümen tutulur. İskele yirmi beş / Sancak yirmi beş
7 Hard-a-port / Hard-a-starboard Dümen tamamen iskeleye / sancağa basılıp tutulur. İskele alabanda / Sancak alabanda
8 Nothing to port / Nothing to starboard Geminin başının iskeleye / sancağa gitmesine izin verilmez. İskeleye kaçırma / Sancağa kaçırma
9 Meet her Dönüş sırasında geminin başının dönüşü karşılanır (durdurulmaya başlanır). Karşıla
10 Steady Dönüş mümkün olduğunca çabuk azaltılır (durdurulur). Sabit / Dur
11 Ease to five / ten / fifteen / twenty Dümen açısı 5° / 10° / 15° / 20°’ye azaltılıp tutulur. Beşe / ona / on beşe / yirmiye indir
12 Steady as she goes Komutun verildiği andaki pusula pruvasında sabit rota tutulur. Dümenci komutu tekrar eder ve komutu aldığı andaki pruvayı söyler. Gemi bu pruvada sabitlenince “Steady on …” diye bildirir. Böyle git / Pruvayı tut
13 Keep the buoy / mark / beacon / … on port side / starboard side. Şamandırabuoyyı / işareti / bikını / … iskelende / sancağında tut. … iskelede / sancakta kalsın
14 Report if she does not answer the wheel. Gemi dümene cevap vermezse bildir. Dümene cevap vermezse bildir.
15 Finished with wheel, no more steering. Dümenle iş bitti, dümen tutulmayacak. Dümen serbest.

İngilizcede gemiler dişil zamirle anılır: “Meet her“, “Steady as she goes”, “if she does not answer”. Bu SMCP komutlarının değişmez bir parçasıdır.

11.2.1 Komutların Çalışma Mantığı

  • Dümen açısı sayıyla söylenir. Bölüm 3’te açıklandığı gibi dümen açıları bir bütün olarak söylenir: “Port fifteen”, “one-five” değil. Bu, dümen açısını rotadan ayırır.
  • Önce yön, sonra açı. “Starboard ten” denir, “Ten starboard” denmez. Dümenci ilk kelimeyi duyduğunda hangi yöne basacağını bilir.
  • “Meet her” ve “Steady” farkı. “Meet her” dönüşü karşılamaya başlamak, yani dönüşü yavaşlatmak için ters dümen vermektir. “Steady” dönüşü olabildiğince çabuk durdurmaktır. Pratikte zabit dönüş sona yaklaşırken önce “Meet her”, ardından “Steady” der ve rota verir.
  • “Hard-a-port” yazılışı. “Hard-a-port” ve “hard-a-starboard” tirelerle yazılır ve tek kelime gibi akıcı söylenir: “HAARD-ı-PORT”.

11.2.2 Pusula ile Rota Verme

Vardiya zabiti pusula ile belirli bir rota tutulmasını istediğinde, önce dümenin hangi yöne çevrilmesini istediğini, ardından rotayı söyler. Rotadaki her rakam, sıfır dahil, ayrı ayrı söylenir.

Komut Tutulacak rota Türkçe karşılığı
Port, steer one eight two. 182° İskeleden, bir sekiz iki’ye gel.
Starboard, steer zero eight two. 082° Sancaktan, sıfır sekiz iki’ye gel.
Port, steer three zero five. 305° İskeleden, üç sıfır beş’e gel.

Örneğin 182° rota tutma emrini alan dümenci emri tekrarlar ve gemiyi düzgün biçimde verilen rotaya getirir. Gemi bu rotada sabitlenince dümenci şunu söyler:

İngilizce Türkçe karşılığı
Steady on one eight two. Bir sekiz iki’de sabit.

Komutu veren kişi dümencinin bildirimini teyit etmelidir.

Belirli bir işarete göre dümen tutulması istendiğinde dümenciye şu emir verilir:

İngilizce Türkçe karşılığı
Steer on … buoy / … mark / … beacon. … şamandırasına / işaretine / bikınına göre dümen tut (pruvayı ona ver).

Komutu veren kişi dümencinin cevabını teyit etmelidir.

11.3 Standart Makine Komutları (Standard Engine Orders)

Verilen her makine komutu, köprüüstü telgrafını kullanan kişi tarafından tekrar edilir. Vardiya zabiti, komutun doğru ve hemen uygulandığından emin olur.

No Komut Türkçe karşılığı
1 (Port / starboard engines) Full ahead / astern (İskele / sancak makineler) Tam yol ileri / tornistan
2 (Port / starboard engines) Half ahead / astern (İskele / sancak makineler) Yarım yol ileri / tornistan
3 (Port / starboard engines) Slow ahead / astern (İskele / sancak makineler) Yavaş (ağır) yol ileri / tornistan
4 (Port / starboard engines) Dead slow ahead / astern (İskele / sancak makineler) Çok yavaş (en ağır) yol ileri / tornistan
5 Stop (port / starboard) engines (İskele / sancak) makineleri durdur – Stop
6 Emergency full ahead / astern Acil tam yol ileri / tornistan
7 Stand by engine Makine hazır ol (makine dairesi personeli manevraya tam hazır, köprüüstünde makine komutlarını iletecek kişi görev başında)
8 Finished with engines – no more manoeuvring Makine serbest – manevra bitti (makine çalıştırılmasına artık gerek yok)

“Ahead” (ileri) ve “astern” (tornistan, geri) kelimeleri telsizde ve köprüüstü gürültüsünde karışmasın diye net söylenmelidir: “ı-HED” ve “ı-STÖRN”. “Astern” kelimesindeki “r” ve “n” sesleri açıkça duyulmalıdır.

11.3.1 Çift Pervaneli Gemiler

Çift pervaneli gemilerde iki şaftı birden etkileyen tüm komutlara “both” (her ikisi) kelimesi eklenir:

İngilizce Türkçe karşılığı
Full ahead both. Her iki makine tam yol ileri.
Slow astern both. Her iki makine yavaş yol tornistan.
Stop all engines. Tüm makineleri durdur.

Durdurma komutunda “both” yerine “Stop all engines” kullanılır. Pervanelerin ayrı ayrı kullanılması gerektiğinde bu belirtilir:

İngilizce Türkçe karşılığı
Full ahead starboard. Sancak makine tam yol ileri.
Half astern port. İskele makine yarım yol tornistan.

11.3.2 Baş ve Kıç İticiler (Thrusters)

No Komut Türkçe karşılığı
9 Bow thruster full / half to port / starboard. Baş itici tam / yarım iskeleye / sancağa.
10 Stern thruster full / half to port / starboard. Kıç itici tam / yarım iskeleye / sancağa.
11 Bow / stern thruster stop. Baş / kıç itici stop.

“To port” baş iticinin geminin başını iskeleye ittiği anlamına gelir.

11.4 Telaffuz

Kelime Yaklaşık okunuş Dikkat edilecek nokta
wheel UİİL “vil” okunmaz.
helmsman HELMZ-mın
midships MİD-şips
hard-a-port HAARD-ı-PORT Akıcı, tek kelime gibi.
hard-a-starboard HAARD-ı-STAR-bıd
meet her MİİT hır “her” çok zayıf, “MİİT-ır” gibi duyulur.
steady STE-di “sti-di” okunmaz.
ease İİZ Sonu “z”.
steer STİİR
heading HE-ding
answer AAN-sır “w” okunmaz.
beacon Bİİ-kın
full ahead FUL ı-HED
half HAAF “l” okunmaz.
dead slow DED SLO
astern ı-STÖRN
emergency i-MÖR-cın-si
both BOT
thruster TRAS-tır
telegraph TE-li-graf
countermanded kaun-tır-MAAN-did

11.5 Karşılıklı Konuşmalar

11.5.1 Dümen Komut Döngüsü

Konuşan İngilizce Türkçe karşılığı
Zabit Starboard ten. Sancak on.
Dümenci Starboard ten. Sancak on.
Dümenci Wheel starboard ten. Dümen sancak on.
Zabit Midships. Dümen orta.
Dümenci Midships. Dümen orta.
Dümenci Wheel midships. Dümen orta (oldu).
Zabit Meet her. Karşıla.
Dümenci Meet her. Karşıla.
Zabit Steady. Sabit.
Dümenci Steady. Sabit.
Zabit Port, steer zero four five. İskeleden, sıfır dört beş’e gel.
Dümenci Port, steer zero four five. İskeleden, sıfır dört beş’e gel.
Dümenci Steady on zero four five. Sıfır dört beş’te sabit.
Zabit Thank you. Teşekkürler (teyit).

11.5.2 Steady As She Goes

Konuşan İngilizce Türkçe karşılığı
Zabit Steady as she goes. Böyle git.
Dümenci Steady as she goes – one three seven. Böyle git – bir üç yedi.
Dümenci Steady on one three seven. Bir üç yedi’de sabit.
Zabit Thank you. Teşekkürler.

11.5.3 Dikkatsiz Dümenci ve Dümene Cevap Vermeyen Gemi

Konuşan İngilizce Türkçe karşılığı
Zabit What is your heading? Pruvan nedir?
Dümenci My heading is two seven zero degrees. Pruvam iki yedi sıfır derece.
Zabit Hard-a-port. İskele alabanda.
Dümenci Hard-a-port. … Wheel hard-a-port. She does not answer the wheel. İskele alabanda. … Dümen iskele alabanda. Gemi dümene cevap vermiyor.

11.5.4 Makine Komutları

Konuşan İngilizce Türkçe karşılığı
Kaptan Stand by engine. Makine hazır ol.
Zabit Stand by engine. … Engine standing by. Makine hazır ol. … Makine hazır.
Kaptan Slow ahead. Yavaş yol ileri.
Zabit Slow ahead. Yavaş yol ileri.
Kaptan Half astern. Yarım yol tornistan.
Zabit Half astern. Yarım yol tornistan.
Kaptan Stop engine. Stop.
Zabit Stop engine. Stop.
Kaptan Finished with engines. Makine serbest.
Zabit Finished with engines. Makine serbest.

11.6 Konuşma Alıştırması

Komutları sesli söyleyin; ikinci kişi tekrar etsin ve uygun bildirimi yapsın.

  1. Dümeni 15° iskeleye bastırın.
  2. Dümeni tamamen sancağa bastırın.
  3. Dümen açısını 10°’ye indirin.
  4. Geminin başının sancağa gitmesine izin verilmesin.
  5. 270° rotaya sancaktan gelinsin.
  6. Komutun verildiği andaki pruvada gidilsin.
  7. 2 numaralı şamandıra iskelede kalsın.
  8. Çift pervaneli gemide her iki makine yarım yol ileri.
  9. Baş iticiyi tam sancağa çalıştırın.
  10. Acil olarak tam yol tornistan çalışın.

Cevap anahtarı:

  1. Port fifteen. (Dümenci: “Port fifteen.” … “Wheel port fifteen.”)
  2. Hard-a-starboard.
  3. Ease to ten.
  4. Nothing to starboard.
  5. Starboard, steer two seven zero. (Dümenci, rotaya gelince: “Steady on two seven zero.”)
  6. Steady as she goes.
  7. Keep the buoy number two on port side.
  8. Half ahead both.
  9. Bow thruster full to starboard.
  10. Emergency full astern.

11.7 Bölüm Terimleri

İngilizce Türkçe
Wheel order Dümen komutu
Helmsman Dümenci
Officer of the watch (OOW) Vardiya zabiti
Rudder Dümen (dümen palası)
Fore and aft position Baş-kıç doğrultusu
Midships Dümen orta
Hard-a-port / hard-a-starboard İskele / sancak alabanda
Nothing to port / starboard İskeleye / sancağa kaçırma
Meet her Karşıla
Steady Sabit
Ease to … …’ye indir
Steady as she goes Böyle git, pruvayı tut
Steady on … …’de sabit
To answer the wheel Dümene cevap vermek
Finished with wheel Dümen serbest
Heading Pruva
Swing (of the vessel’s head) (Gemi başının) dönüşü
Countermanded Geri alınmış, yeni komutla değiştirilmiş
Engine order Makine komutu
Bridge telegraph Köprüüstü makine telgrafı
Ahead / astern İleri / tornistan (geri)
Full / half / slow / dead slow Tam / yarım / yavaş / çok yavaş (yol)
Stop engines Makineleri durdur
Emergency full astern Acil tam yol tornistan
Stand by engine Makine hazır ol
Finished with engines Makine serbest
Twin propellers / shafts Çift pervane / şaft
Bow thruster / stern thruster Baş itici / kıç itici

Kaynak: International Maritime Organization (IMO). Resolution A.918(22), IMO Standard Marine Communication Phrases. London: IMO, 2001.