Bölüm 36 An Introduction to Dynamic Positioning (Dinamik Konumlandırma Sistemlerine Giriş DP Sistemleri)
Dinamik konumlandırma (DP), geminin çapa kullanmadan iticiler ve bilgisayar kontrolüyle belirli bir konumda ve başta sabit tutulmasını sağlayan sistemdir.
Açık deniz sondaj gemileri, boru ve kablo döşeme dubaları, dalgıç destek gemileri (DSV) ve açık deniz ikmal gemileri (OSV), derin sularda çapa veya palamar halatı kullanmadan, yalnızca kendi sevk ve itici güç sistemleriyle (thruster) santimetre hassasiyetinde sabit kalmak zorundadır; bu görevi üstlenen bilgisayar kontrollü entegre sevk mimarisine Dinamik Konumlandırma (Dynamic Positioning – DP) adı verilir.
Geminin 6 Serbestlik Derecesi Nelerdir? (Six Degrees of Freedom)
Denizdeki bir gemi üç boyutta 6 temel serbestlik derecesine sahiptir:
- Öteleme Hareketleri (Translational – Doğrusal Yer Değiştirme):
1. Surge (İlerleme / Dalma): Geminin boyuna ekseni boyunca ileri-geri hareketi.
2. Sway (Yanal Kayma): Geminin enine ekseni boyunca iskele-sancak yönünde yanal ötelenmesi.
3. Heave (Çökme / Batıp-Çıkma): Geminin düşey eksende yukarı-aşağı dikey hareketi.
- Dönme Hareketleri (Rotacoursetional – Eksenel Açısal Dönme):
4. Roll (Yalpa): Boyuna eksen etrafında iskele-sancak yönünde yatma (meyil/yalpa açısı).
5. Pitch (Baş-Kıç Vurma): Enine eksen etrafında başın batıp kıçın kalkması (trim değişimi).
6. Yaw (Pruva Sapmadeviationsı / Gezinme): Düşey eksen etrafında pruva yönünün (rotanın) sağa-sola dönmesi.
- DP Sisteminin Görevi: Düşey eksendeki dalga hareketleri (heave, roll, pitch) yalnızca pasif olarak izlenir; buna karşılık DP bilgisayarı yatay düzlemdeki 3 serbestlik derecesini (Surge, Sway ve Yaw) aktif biçimde kontrol edip sıfırlar.
Bir DP Sistemi Hangi Ana Bileşenlerden Oluşur?
- Kontrol Sistemi ve Matematiksel Model (DP Computers):
– Rüzgar, dalga ve akıntı kuvvetlerini sürekli hesaplar.
– Geminin gövde hidrodinamiğini simüle eden matematiksel filtrelerle (Kalman Filtresi) gürültüleri ayıklar ve iticilere anlık güç dağıtımı (thrust allocation) yapar.
- Konum Referans Sistemleri (Position Reference Systems – PRS):
– Geminin coğrafi koordinatlarını ve platforma göre mesafesini ölçen bağımsız sensörler:
– DGPS / DGLONASS: Diferansiyel uydu navigasyonu.
– Akustik Sistemler (HPR / USBL / LBL): Deniz tabanına bırakılan transponderlar ile gemi altındaki hidrofonlar arası ses dalgası iletişimi.
– Gergin Tel (Taut Wire): Deniz tabanına bırakılan ağır bir kütle ile gemi arasındaki gergin telin açı ve boy değişimi.
– Lazer ve Radar Sensörleri (CyScan, RadaScan, Artemis): Platform üzerindeki reflektörlere lazer/mikrodalga atarak bağıl mesafe ve kerterizbearing ölçümü.
- Çevresel ve Hareket Sensörleri:
– Rüzgar Sensörleri (Anemometers): Rüzgarın hızını ve yönünü gemiye çarpmadan anında ölçerek “ileribeslemeli” (feed-forward) karşı itme üretir.
– Gyro Pusulalar: Pruva baş açısını (yaw) ölçer.
– Hareket Referans Üniteleri (MRU / VRU): Geminin anlık yalpa (roll), baş-kıç vurma (pitch) ve çökme (heave) hareketlerini ölçerek konum verilerini yatay düzleme indirger.
- İtici Sistemler (Thrusters):
– Azimut İticiler (Azimuth Thrusters): Kendi ekseni etrafında $360^\circ$ dönebilen ve her yöne vektörel itki üretebilen sevk pervaneleri.
– Tünel İticileri (Tunnel Thrusters): Baş ve kıç bodoslamada enlemlatitudeesine açılmış tüneller içindeki iticiler (yanal kayma ve yaw kontrolü).
– Ana Sevk Pervaneleri (CPP): Hatve kontrollü ana sevk sistemi.
- Güç Üretimi ve Yönetimi (Power Management System – PMS):
– Dizel-elektrik jeneratörler, ana dağıtım panoları ve ani yük bindiğinde jeneratörleri devreye sokan veya koruyan akıllı güç yönetim sistemi.
IMO Ekipman Sınıfları Nasıl Ayrılır? (IMO DP Classes)
Uluslararası Denizcilik Örgütü, operasyonun risk derecesine ve tekil arıza toleransına (redundancy) göre gemileri üç sınıfa ayırmıştır:
| IMO DP Sınıfı | Arıza Toleransı (Redundancy) | Tipik Operasyon Alanı |
|---|---|---|
| DP Sınıf 1 (Class 1) | Yedeklilik yoktur. Tek bir jeneratör, bilgisayar veya itici arızalandığında gemi konumunu kaybedebilir. | Düşük riskli ikmal, kargo sahası transferi. |
| DP Sınıf 2 (Class 2) | Aktif bileşenlerde tam yedeklilik vardır. Tek bir aktif cihaz (jeneratör, trafo, itici, bilgisayar) devreden çıksa dahi gemi konumunu kaybetmez. | Petrol platformu yanaşması, dalgıç operasyonları, boru döşeme. |
| DP Sınıf 3 (Class 3) | Yangın ve su basmasına karşı tam fiziksel ayrım (A-60 bölme). Bir makine dairesi veya köprüüstü tamamen yansa ya da batsa bile, bağımsız ikinci sistem gemiyi tutar. | Derin deniz sondaj gemileri (Drillships), nükleer/ekstrem açık deniz sahaları. |
DP Sistemleri Gemi Stabilitesini Nasıl Etkiler?
- Ani İtki Meyli (Thruster Induced Heel): Çok güçlü azimut iticiler tam güçle bordaya doğru itki verdiğinde, iticinin omurga seviyesindeki uygulama noktası ile gemi ağırlık merkezi arasındaki düşey kaldıraç nedeniyle gemide küçük bir dinamik meyil açısı doğabilir.
- Kritik Güç Yönetimi ve Kararma (Blackout) Riski: Şiddetli fırtınada iticilerin aşırı güç çekmesi sonucu jeneratörler çökerse (blackout), gemi anında kontrolden çıkarak platforma çarpabilir veya dalgaya borda verebilir.
- Açık Deniz Sondajında Stabilite: Sondaj kulesinden deniz tabanına inen boruların (riser) kopmaması için geminin pozisyonunu koruması hayati önem taşır; pozisyon kaybı çevre felaketi ve acil tahliye durumuna yol açar.
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates