9.2 Sefer Planlama ve Hazırlık

· Sinan Berat Kardaş

Sefer planıpassage plan, bir seferin rıhtımdan ayrılıştan rıhtıma bağlanışa kadar nasıl ilerleyeceğinin kapsamlı, adım adım bir tanımıdır.

İyi bir seyirci, gemi daha rıhtımdayken seferi baştan sona bir kez yürümüştür: hangi saatte hangi fenerlightin görüneceğini, nerede rotacourse değiştireceğini, hangi sığlığın yanından geçeceğini bilir. Bu Kısım, o “zihinde yürünen seferin” nasıl kurulduğunu, ekiple nasıl paylaşıldığını ve kartaya nasıl işlendiğini anlatır.

Sefer Rıhtımda Başlar: Sefer Planı

Her sefer başlamadan önce seyirci, geminin denize açılmasından rıhtıma bağlanmasına kadar tüm seferin sırayla nasıl ilerleyeceğine dair ayrıntılı bir zihinsel model geliştirmelidir. Bu zihinsel model şunları içerir:

  • rotaların çizilmesi,
  • hava ve gelgittide tahmini,
  • Seyir Kılavuzlarının (Sailing Directions) ve Kıyı Kılavuzlarının (Coast Pilots) kontrolü,
  • sefer boyunca gerçekleşecek kara görüşleri, dar geçitler ve rota değişiklikleri gibi gelecekteki olayların öngörülmesi.

Bu zihinsel model, güvenli ve verimli bir sefer hedefine doğru ilerlemeyi ölçmek için kullanılacak ölçüttür. Bir sefer planında (passage plan) somutlaşır.

Sefer planı, seferin rıhtımdan rıhtıma nasıl ilerleyeceğinin kapsamlı, adım adım bir tanımıdır: kalkış, sefere çıkış, seyir hâli, yaklaşma ve varışta bağlama. Tüm ekip üyelerinin seferin aynı zihinsel modelini paylaşması için sefer öncesi bir toplantıda ekibe aktarılmalıdır. Bu plan, dar sularda daha ayrıntılı biçimde yapılan pilotaj brifinginden farklıdır (bkz. Bölüm 3, Kısım 3.4). Ancak onunla birlikte de yürütülebilir; resmî veya gayriresmî bir süreç olabilir.

Toplantının önemli bir işi, görüş ayrılıklarını denize çıkmadan çözmektir. Bir vardiya zabitiofficer of the watch (OOW) bir deniz milinautical mile asgari geçiş mesafesini uygun bulurken kaptan iki milden daha yakın geçilmemesini tercih edebilir. Bu tür farklılıklar sefer başlamadan önce çözülmelidir; sefer planı, bunun için uygun platformdur.

Böylece ekibin her üyesi, geminin durumunu her an değerlendirebilir ve ek köprüüstü kaynaklarının gerekip gerekmediğine dair bir yargıya varabilir. Sefer planlama usulleri; ABD Yasalarının 33. Başlığında, IMO Kararlarında ve çok sayıda profesyonel kitap ve yayında belirtilmiştir. Geminin büyüklüğüne ve türüne bağlı olarak kapsamlı bir sefer planının, her biri kendi durumuna göre geçerli olan yaklaşık elli ögesi vardır.

Sefer planlama yazılımları bu süreci büyük ölçüde basitleştirebilir ve önemli hiçbir şeyin gözden kaçmamasını sağlayabilir. İyi bir sefer planlama yazılımı şunları içerir:

  • büyük dairegreat circle dönüm noktasıwaypoint/mesafe hesaplayıcıları,
  • gelgit ve gelgit akıntısıtidal current tahmincileri,
  • gök cismicelestial bodyyle seyir hesaplayıcıları (bkz. Bölüm 5),
  • yakıt, yağ, su ve kumanya için tüketim tahmincileri,
  • diğer faydalı uygulamalar.

Plan ile Gerçeği Karşılaştırmak: Durumsal Farkındalık

Plan bir kez yapılıp kenara konmaz; denizdeki her an onunla karşılaştırılır. Sefer ilerledikçe seyirci, geminin ilerleyişini sefer planına ve zihinsel modele göre sürekli değerlendirmek için durumsal farkındalığını korumalıdır. Durumsal farkındalıksituational awareness; her an bilinenleri algılamak, kavramak ve zihinsel model ile sefer planıyla karşılaştırmaktan oluşur. Güvenli bir sefer için hem bireysel hem de ekip durumsal farkındalığı gereklidir; ekip farkındalığının oluşabilmesi için önce köprüüstü ekibinin her üyesinin kendi farkındalığını sağlamış olması gerekir.

Durumsal farkındalığın düşmanları şunlardır: rehavet, bilgisizlik, kişisel önyargı, yorgunluk, stres, hastalık ve seyircinin ve ekip üyelerinin durumu açıkça görmesini ve değerlendirmesini engelleyen her türlü başka koşul.

Rotayı Kurmak: Kıyıda ve Okyanusta

Planın omurgası rotadır ve rotanın nasıl kurulacağı mesafeye bağlıdır.

Sefer Rota nasıl kurulur?
Kıyısal (birkaç yüz deniz mili veya daha kısa) Doğrudan kartalar (elektronik veya kâğıt) üzerinde çizilir. Bu mesafelerde büyük daire rotalarını göz ardı edip seferi doğrudan Merkatör kartaları üzerinde çizmek makuldür.
Okyanus aşırı Bir seyir bilgisayarı, bir büyük daire (gnomonik) kartası veya seyir hesap yöntemleriyle (sailings, bkz. Bölüm 2, Kısım 2.5) inşa edilir.

Okyanus aşırı seferlerde mümkünse bir seyir bilgisayarı veya hesap makinesi kullanmak en iyisidir. Bu hem zaman kazandırır hem de gnomonik projeksiyonprojectiondan Merkatöre rota aktarımında doğan çizim hatalarını ortadan kaldırır. Bilgisayarlar ve hesap makineleri problemleri matematiksel olarak çözdüğünden, tablolara özgü yuvarlama hatalarını da ortadan kaldırır ve daha doğru çözümler sağlar.

Seyir bilgisayarıyla sefer planlaması şöyle yürür:

  1. Seyirci, planlanan seferin veya ana bacaklarının iki uç noktasını ilgili alanlara girer.
  2. Program, her X derecede bir rota parçası aralığı isteyebilir.
  3. Program, iki uç nokta arasındaki büyük daire rotası boyunca dönüm noktalarını (waypoint) hesaplar ve her rota bacağının mesafesini belirler.
  4. Verilen bir sefer hızıspeed of advance (SOA)nda geminin her dönüm noktasından ne zaman geçeceğini hesaplar.
  5. Dönüm noktaları bir rota olarak kaydedilebilir, ekranda görüntülenebilir ve oto-pilota gönderilebilir.

Kâğıt kartalarda ise rota, bilgisayarın ürettiği dönüm noktaları ve aralarındaki rotalar uygun bir Merkatör kartası üzerine işlenerek çizilir.

Askeri gemilerde bir operasyon emri, gemiyi sıklıkla bir operasyon sahasına atar. Bu durumda geminin sahaya zamanında varması için kalkıştan operasyon sahasının kenarına kadar bir rota planlanır. Atanan saha içinde planlı bir rotayı izlemek, tatbikatın dinamik doğası nedeniyle mümkün olmayabilir. Bu durumda tüm operasyon sahası seyir tehlikeleri açısından dikkatle incelenmelidir. Gemi yalnızca sahadan geçiyorsa yine de planlanmış ve onaylanmış bir rotayı izlemelidir.

Rotaya Saat Koymak: Sefer Hızı (SOA)

Rota, herhangi bir tehlikeden güvenli biçimde uzak geçecek şekilde ayarlandıktan sonra ona bir hız, yani bir takvim verilir. Geminin varış noktasına veya gerekli herhangi bir noktaya zamanında ulaşmasını sağlayacak bir sefer hızı (Speed of Advance, SOA) seçilir. Varış zamanı açık uçluysa, yani özellikle gerekli değilse, makul bir ortalama SOA seçilir.

Bir SOA verildiğinde, rota geminin ilk birkaç planlı saatlik mevkipositioniyle işaretlenir. Bu planlı mevkiler, askeri kullanımda amaçlanan hareket noktaları (Points of Intended Movement, PIM) olarak adlandırılır. Her rota bacağı için seçilen SOA, o bacağın PIM hızıdır. Ticari gemilerde bu noktalara genellikle dönüm noktası (waypoint) denir.

Bu planlama limandan ayrılmadan önce tamamlanmalıdır. Gemi sefere çıktıktan sonra gerçek mevki, planlanan mevkiyle sık sık karşılaştırılır. Herhangi bir sapmadeviationyı telafi etmek için rota ve hız ayarlanır; gemiyi önemli bir sapma olmadan rotada tutacak emirler verilir. Bir gemi sefere çıktıktan sonra operasyonel yükümlülükleri sıklıkla değişebilir. Böyle bir durumda sefer planlama sürecine yeniden baştan başlamak gerekir.

Varış saatinden geriye hız hesabı

A limanından B limanına, büyük daire üzerinde hesaplanan dönüm noktalarıyla toplam mesafe 480 deniz milidir: DN1’e kadar (A’dan) 160 mil, DN2’ye kadar 320 mil, B limanına (varış) kadar 480 mil. Gemi saat 05:00’te A’dan kalkıyor ve B limanına 28 saat sonra (ertesi gün saat 09:00’da) varması gerekiyor.

  1. Gerekli SOA: 480 deniz mili ÷ 28 saat = 17,14 knot.
  2. Bu hızla DN1’e (160 mil) varış süresi: 160 ÷ 17,14 ≈ 9,33 saat = 9 sa 20 dk → 05:00 + 9 sa 20 dk = 14:20 (aynı gün).
  3. DN2’ye (320 mil) varış süresi: 320 ÷ 17,14 ≈ 18,67 saat = 18 sa 40 dk → 05:00 + 18 sa 40 dk = 23:40 (aynı gün).
  4. B limanına (480 mil) varış süresi: 480 ÷ 17,14 = 28,00 saat → 05:00 + 28 sa 00 dk = 09:00 (ertesi gün) — istenen varış saatiyle tam örtüşür. ✓
  5. Bu üç zaman, rotaya PIM/dönüm noktası olarak işlenir; sefer sırasında geminin gerçek mevkii bu saatlerle karşılaştırılarak sapma erken fark edilir.

Denize Çıkmadan Önce: Donanım ve Yayın Envanteri

Plan kâğıt üzerinde hazır olsa da, onu uygulayacak araçlar da gemide olmalıdır. Gemi denize açılmadan önce seyirci, tüm seyir donanımını, kartaları ve yayınları envantere almalıdır. Kendi gemisine özgü bir seyir donanımı kontrol listesi geliştirmeli ve gerekli tüm donanımın gemide ve çalışır durumda olduğunu kontrol etmelidir. Seyircinin elinde şunlar bulunmalıdır:

  • Planlanan rotayı kapsayan tüm ilgili Seyir Kılavuzları (Sailing Directions), pilot kartaları ve seyir kartaları (bkz. Bölüm 1, Kısım 1.4).
  • Geminin uğrayabileceği limanları kapsayan tüm kartalar ve Seyir Kılavuzları.
  • Uygun tüm seyir yöntemlerini destekleyecek donanım ve yayınların tamamı.
  • Elektronik seyir takımının işletimini destekleyecek tüm teknik belgeler.

Bu envanteri kalkış tarihinden çok önce tamamlamak ve denize açılmadan önce eksik olan tüm kalemleri temin etmek önemlidir.

Kartayı Konuşturmak: Harita Hazırlığı

Son adım, planı kartanın üzerine öyle işlemektir ki seyir zabiti başka bir kâğıda bakmadan durumu okuyabilsin. Seyirci, pilotaj için kartaları nasıl hazırlıyorsa, açık deniz transiti için küçük ölçekli kartalarını da hazırlamalıdır. Açık deniz veya açık kıyı transiti için gereken asgari harita hazırlığı şu adımlardan oluşur:

  1. Haritanın düzeltilmesi: Kullanılacak tüm kartalar, en güncel Seyir İhbarnamesi (Notice to Mariners), Yerel Seyir İhbarnamesi ve Yayınla Duyurulan Seyir İhbarnamesi ile düzeltilmelidir. Kullanılacak kartanın en son duyurulan baskı olduğundan emin olunmalıdır.
  2. Rotanın çizilmesi: Rota kursu, rota hattının üzerine “C” harfinin ardından kurs değeri yazılarak işaretlenir. Benzer biçimde, her rota bacağının mesafesi, rota hattının altına “D” harfinin ardından deniz mili cinsinden mesafe yazılarak işaretlenir.
  3. Asgari beklenen, tehlike ve uyarı sondajlarının hesaplanması: Bu hesaplama, özellikle bir sığlığa yakından geçen gemiler için önemlidir ve seyir zabitini sığlığa yaklaştığı konusunda uyarmak amacıyla belirlenir (hesabı için bkz. Bölüm 3, Kısım 3.4). Asgari beklenen sondaj, uyarı sondajı ve tehlike sondajı kartada açıkça işaretlenmeli ve bunların geçerli olduğu rota kesimi belirtilmelidir.
  4. İzin verilen operasyon sahalarının işaretlenmesi (askeri gemiler): Bir operasyon emri, askeri bir gemiyi belirli bir süre için bir operasyon sahasına atayabilir; gemi bu saha içindeyken belirli operasyonel kısıtlamalara tabi olabilir (örneğin tatbikat süresince aşılmaması gereken bir azami hız). Atanan bir operasyon sahası kartada açıkça işaretlenmeli; geminin sahada kalması gereken süre ve varsa uyulması gereken operasyonel kısıtlamalarla etiketlenmelidir. Seyir zabiti ve kaptan, sahanın dayandığı emre başvurmadan, yalnızca kartaya bakarak durumun tamamını anlayabilmelidir; bu nedenle operasyonel açıdan önemli tüm bilgi doğrudan kartaya işlenmelidir.
  5. Harita değiştirme noktalarının işaretlenmesi: Seyircinin bir sonraki kartaya geçmesi gereken noktalar kartada işaretlenmeli ve bir sonraki kartanın numarası not edilmelidir.
  6. Rotanın iki yanının incelenmesi: Planlanan rotaya yakın herhangi bir sığlık veya başka bir seyir tehlikesi vurgulanmalıdır; bu, seyir zabitini olası bir tehlikeye yaklaşırken uyarır.

Özet — Kısım 9.2

  • Sefer planı, rıhtımdan rıhtıma tüm seferin adım adım tanımıdır; sefer öncesi toplantıda ekiple paylaşılarak ortak bir zihinsel model oluşturur ve görüş ayrılıkları denize çıkmadan çözülür.
  • Durumsal farkındalık, bilinenleri sefer planıyla sürekli karşılaştırmaktır; rehavet, bilgisizlik, önyargı, yorgunluk, stres ve hastalıkla zayıflar.
  • Kıyısal rotalar doğrudan Merkatör kartasına, okyanus aşırı rotalar ise bir seyir bilgisayarı, büyük daire kartası veya seyir hesaplarıyla kurulur; SOA seçimi rotayı PIM/dönüm noktalarıyla zamanlar.
  • Denize çıkmadan donanım ve yayın envanteri tamamlanır; harita hazırlığı düzeltme, rota çizimi (C/D), sondaj hesabı, operasyon sahası işaretleme, harita değiştirme noktaları ve rotanın iki yanının incelenmesini kapsar.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 5 (Ch. 25 — Seyir Süreçleri)

Bu ders anlaşıldı mı?