9.3 Seyirde Günlük Rutin

· Sinan Berat Kardaş

Seyirde günlük rutin; kaptanın emirleri, mevkiposition tespit sıklığı, derinlik ve pusula kontrolleri ve vardiya devir teslimiyle her vardiyada yeniden başlayan bir döngüdür.

Plan yapıldı, gemi denizde. Bundan sonrası her dört saatte bir yeniden başlayan bir döngüdür: zabit köprüüstüne çıkar, kaptanın emirlerini okur, vardiyayı devralır; vardiya boyunca mevki alır, derinliği ve pusulayı izler; sonunda her şeyi bir sonraki zabite eksiksiz teslim eder. Bu Kısım, o döngüyü sırasıyla izler.

Kaptanın Sesi: Gece Emirleri ve Sürekli Emirler

Vardiyanın kuralları, zabit köprüüstüne çıkmadan önce yazılmıştır. Bunun iki aracı vardır.

Sürekli Emirlerstanding orders (Standing Orders) sürekli olarak yürürlüktedir. Kaptan, geminin seyir politikasını bu emirlerle belirler: gerekli fix aralıklarını, derinlik ölçerecho sounder işletim aralıklarını, asgari en yakın geçiş mesafelerini (CPA) ve diğer genel seyir ve çatışmadan kaçınma gerekliliklerini bu emirlerle koyar.

Gece Emirlerinight orders Defteri (Night Order Book) ise kaptanın gemiyi işletmeye ilişkin günlük emirlerini güverte zabitine ilettiği araçtır. Basılı veya dijital biçimde tutulabilir. Adına rağmen, kaptan veya komutanın verdiği emirlerin geçerli olduğu tüm 24 saatlik dönemi kapsayan emirler içerebilir; ancak yalnızca yazıldıktan sonraki 24 saat için geçerlidir.

Seyirci, seyre ilişkin Gece Emirlerini yazabilir. Bu emirler şunları içerebilir:

  • atanan operasyon sahaları,
  • izin verilen azami hızlar,
  • PIM’e veya DR’a göre gerekli mevkiler,
  • (denizaltılar için) geminin operasyon yapabileceği azami derinlik.

Her bölüm amiri, normalde kaptanın iznini gerektirecek ve gece gerçekleştirmek istediği işlemleri Gece Emirleri Defterine eklemelidir. Kaptan gerektiğinde başka emir ve talimatlar da ekleyebilir.

Güverte zabiti veya nöbetçi zabit, Gece Emirlerini körü körüne izlememelidir. Kaptanın emirleri imzaladığı koşullar değişmiş olabilir; bu da bazı işlemleri uygulanamaz veya imkânsız hâle getirebilir. Nöbetçi zabit emredilen işlemleri tamamlarken kendi muhakemesini kullanır. Ancak Gece Emirlerinden herhangi bir sapmadeviationyı, gerçekleştiği anda mutlaka kaptana bildirmelidir.

Ne Sıklıkla “Neredeyim?” Diye Sorulur: Fix Aralığı

Vardiyanın en temel işi mevkiyi bilmektir; soru, bunun ne sıklıkla yapılacağıdır.

Cevap, köprüüstünde hangi sistemin bulunduğuna bağlıdır:

Sistem Fix sıklığı
ECDIS Sorun değildir. Geminin mevkii kartada saniyede bir görüntülenir; seyircinin yalnızca süreci izlemesi gerekir.
Yalnızca ECS (Elektronik Kartaya Dayalı Sistem) ECS kâğıt kartanın yerini tutamaz, bu yüzden daha dikkatli davranılır. Yine de sistemi makul aralıklarla elle çizilmiş bir fix ile denetleyerek daha seyrek fix almak makuldür.
Elektronik kart sistemi yok, fix’ler elle çiziliyor Fix aralığı, geminin en yakın tehlikeden en az iki fix uzakta kalmasını sağlayacak biçimde ayarlanır. Kartalanmış tüm tehlikelere karşı yeterli güvenlik payı bırakılır.

Elle çizimde seyir safhasına göre önerilen fix aralıkları:

Seyir Safhası Liman / Yaklaşma Kıyısal Okyanus
Önerilen Aralık 3 dakika veya daha az 3-15 dakika 30 dakika

Mevcut tüm fix bilgisi kullanılmalıdır. Doğru uydu seyir sistemlerinin ortaya çıkmasıyla bu ilkeyi göz ardı etmek özellikle cazip hâle gelmiştir. Ancak deneyimli bir seyirci hiçbir zaman yalnızca tek bir sisteme güvenmekten rahat olmaz. Uydu mevkii şunlarla desteklenmelidir:

  • Loran,
  • gök cismicelestial body fix’leri (bkz. Bölüm 5),
  • radar mevki hatları,
  • sondajlar,
  • görsel gözlemler.

Çeşitli fix yöntemlerinin doğruluğu uydu mevkiine karşı değerlendirilmelidir.

Varsa bir atalet seyir sistemi (inertial navigator) kullanılmalıdır. Bu sistem, GPS’e dayanmayan diğer fix mevkilerinden daha doğru tahmini mevkiestimated position (EP)ler üretebilir. Atalet seyir sistemleri her türlü dış girdiden tamamen bağımsızdır. Bu nedenle dış fix kaynaklarının güvenilmez veya kullanılamaz olduğu dönemlerde doğru bir gemi mevkiini sürdürmek için paha biçilmezdir.

Bir fix, atalet seyir sistemi veya kerteriz seyridead reckoning (DR) (DR) ile belirlenen bir mevki, her zaman o mevkideki kartalanmış sondajın fatometre okumasıyla karşılaştırılarak kontrol edilmelidir. Sondajlar örtüşmüyorsa tutarsızlık araştırılmalıdır.

Düzgün bir DR sürdürmenin önemi burada bir kez daha öne çıkar (bkz. Bölüm 3, Kısım 3.3). Her fix’te fix ile DR mevkileri arasındaki fark belirlenmeli ve bu bilgi her DR’dan bir tahmini mevki (EP) hesaplamak için kullanılmalıdır. Gemi bilinen bir seyir tehlikesine yakından geçecekse, set ve sürüklenmedriftnin DR’a sürekli uygulanması hayati önem taşır (bileşen hesabı için bkz. Bölüm 2, Kısım 2.1).

Fix ile DR arasındaki farktan akıntıyı çıkarmak

Gemi 090°T rotacoursesında, 15 knot hızla seyrediyor. Saat 10:00’da alınan fix, aynı andaki DR mevkiinin 2,0 deniz milinautical mile kuzeyinde ve 1,0 deniz mili doğusunda çıkıyor. Bu fark, son fix’ten bu yana geçen 2 saatlik sürede birikmiştir.

  1. Fark vektörünün büyüklüğü: √(2,0² + 1,0²) = √5 ≈ 2,24 deniz mili.
  2. Fark vektörünün yönü: arctan(1,0 ÷ 2,0) ≈ 26,6°; kuzeyden doğuya doğru ölçüldüğünde gerçek yön ≈ 027°T.
  3. Saatlik sürüklenme: 2,24 deniz mili ÷ 2 saat = 1,12 knot; set yönü 027°T.
  4. Bu set ve sürüklenme, bundan sonraki DR hesaplarına sürekli uygulanarak tahmini mevki (EP) elde edilir; böylece rota sapması bir sonraki fix’ten önce öngörülüp gerekirse rota/hız düzeltmesiyle karşılanabilir.

Kartadaki Rakamlara Ne Kadar Güvenilir? Derinlik Ölçer

Fix’i sondajla kontrol etmek, kartadaki derinliğin doğru olduğunu varsayar — oysa bu her zaman doğru değildir. Hidrografi bilimi son yıllarda büyük ilerlemeler kaydetmiştir. Ama bu gelişmeler henüz kartalardaki sondajların belirgin biçimde daha doğru olmasına dönüşmemiştir.

Denizciler genellikle elektronik karta kavramını da yanlış anlar. Bir kartanın elektronik biçime dönüştürülmesinin, güncellenmiş hidrografik bilgi kullanıldığı anlamına geldiğini düşünürler. Bu nadiren doğrudur. Çoğu elektronik karta, kâğıt kartaların aynı sondaj veri tabanlarına dayanan sayısallaştırılmış biçimleridir. Bu veri tabanlarının bir kısmı bir yüzyıldan daha eskidir.

Yoğun liman ve limanlar düzenli aralıklarla ölçülüp taranır. Daha az trafik gören bölgelerde ise gözlemlenen ile kartalanmış sondajlar arasında önemli farklar bulmak yaygındır. Sondajların tarihinden şüphe duyulursa, kartanın başlık bloğuna bakılarak kartayı oluşturmak için kullanılan verilere ilişkin bilgi bulunabilir.

Derinlik ölçerin kullanımı için standartlaştırılmış kural ve prosedürler önerilir ve basiretlidir. Mantık basittir: su sığlaştıkça daha sık bakılır. Tipik bir gemi için önerilen sondaj aralıkları:

Su Derinliği Sondaj Aralığı
< 10 m Sürekli izleme
10 m – < 100 m Her 15 dakikada bir
100 m – < 300 m Her 30 dakikada bir
> 300 m Her saatte bir

Limana yaklaşırken sondaj sıklığı

Bir geminin rotası üzerinde derinlik şöyle değişiyor: ilk 40 milde 450 m (okyanus), sonraki 25 milde kıta sahanlığına girilip 180 m, son 10 milde limana yaklaşırken 45 m. Gemi sabit 18 knot hızla seyrediyor.

  1. İlk kesim (450 m, >300 m kategorisi): kılavuza göre aralık saatte bir. Süre: 40 ÷ 18 ≈ 2,22 saat → bu kesimde başlangıç sondajı dâhil yaklaşık 2-3 sondaj alınır.
  2. İkinci kesim (180 m, 100-300 m kategorisi): aralık 30 dakikada bir. Süre: 25 ÷ 18 ≈ 1,39 saat ≈ 83 dakika → yaklaşık 3 sondaj (0., 30. ve 60. dakikalarda).
  3. Üçüncü kesim (45 m, 10-100 m kategorisi): aralık 15 dakikada bir. Süre: 10 ÷ 18 ≈ 0,56 saat ≈ 33 dakika → yaklaşık 3 sondaj (0., 15. ve 30. dakikalarda).
  4. Sonuç: gemi limana yaklaşıp derinlik azaldıkça, kılavuzun öngördüğü sondaj sıklığı otomatik olarak artar — bu, tablo mantığının doğrudan bir uygulamasıdır.

Pusulaya Her Gün Bir Kez “Doğru musun?” Diye Sormak

Mevki ve derinlik kadar, geminin hangi yöne gittiği de her gün sınanır. Cayro pusulagyrocompass hatası günde en az bir kez ve her dar su transitinden önce belirlenmelidir. Kontrol için şu referanslardan biri kullanılır:

  • varsa bir atalet seyir sistemi,
  • yoksa bir akı-kapılı (fluxgate) manyetik pusulamagnetic compass veya lazer halka cayro pusula,
  • ya da gök cismi gözlem teknikleri (bkz. Bölüm 5, Kısım 5.3).

Manyetik pusula çalışır durumdaysa düzenli olarak ayarlanmalı, bir sapma cetveli (deviation table) hazırlanıp gerektiği şekilde asılmalıdır (bkz. Bölüm 3, Kısım 3.2).

Manyetik pusula devre dışı bırakılıp yerine dijital akı-kapılı, lazer halka cayro veya başka bir tür elektronik pusula kullanılıyorsa şunlardan emin olunmalıdır:

  • Elektronik pusula üretici teknik özelliklerine uygun çalışıyor.
  • Tüm uzak tekrarlayıcırepeaterlar (repeater) birbiriyle uyum içinde.
  • Dar sularda seyrederken pusula kesinlikle AYAR (ADJUST) modunda değil.

Genel kabul gören tolerans kuralı şudur: ana cayro hatası 1°’den az olmalı ve tüm tekrarlayıcılar ana cayro ile 1° içinde uyum göstermelidir.

Tekrarlayıcıları tek tek sınamak

Ana cayro pusula, bilinen bir gök cismi kerterizbearingine göre kontrol edildiğinde 0,7° hata veriyor. Köprüüstü, kanat (bridge wing) ve dümen dairesindeki üç tekrarlayıcı, ana cayro ile sırasıyla 0,3°, 0,9° ve 1,2° fark gösteriyor.

  1. Ana cayro hatası (0,7°), kabul edilen 1°’lik sınırın altında → uygun.
  2. Köprüüstü tekrarlayıcısı (0,3°) ve kanat tekrarlayıcısı (0,9°), 1°’lik sınırın içinde → uygun.
  3. Dümen dairesi tekrarlayıcısı (1,2°), 1°’lik sınırı aşıyor → bu tekrarlayıcı uygun değildir; dar sulara girmeden önce ayarlanmalı veya arızası bildirilmelidir.
  4. Sonuç: cayro sistemi genel olarak kabul edilebilir sınırlar içindedir, ancak dümen dairesi tekrarlayıcısı düzeltilmeden dar bir su geçişine girilmemelidir.

Vardiyayı Teslim Etmek: Devir Teslim Usulü

Döngü, vardiyanın el değiştirmesiyle kapanır — ve buraya kadar anlatılan her kontrol, devir teslimde bir kez daha gözden geçirilir. Bir vardiya zabitiofficer of the watch (OOW) güverte zabiti veya nöbetçi zabit olarak devraldığında, geminin güvenli seyrine ilişkin sorumluluğu üstlenir. Kaptanın doğrudan temsilcisi hâline gelir. Geminin ve mürettebatının hayatının güvenliğinden doğrudan sorumlu olur. Bu sorumlulukları üstlenmeden önce kendini dikkatle hazırlamalıdır. Her gemi için özel olarak geliştirilmiş bir kontrol listesi, tüm vardiya devir teslim usullerine uyulduğunu hatırlatan bir araç olarak kullanılabilir.

Devralacak vardiya zabitinin, seyir vardiyasını üstlenmeden önce en az kontrol etmesi gereken kalemler şunlardır:

  1. Ön vardiya turu: Vardiyasından önce gemiyi dolaşmalı; devam eden bakım çalışmalarına aşina olmalı, genel temizlik ve istifleme durumunu kontrol etmelidir. Sert denizde güvenlik tehlikesi oluşturabilecek serbest donanımın sabitlenmiş olduğunu görmelidir.
  2. Mevki kaydı ve karta: Geminin son fix’inin türünü ve doğruluğunu kontrol etmeli; seyir vardiyasının son fix’i doğru biçimde çizdiğini doğrulamalıdır. Kartada düzgün oluşturulmuş bir DR çizimi bulunduğundan emin olmalı, DR rotasını olası seyir tehlikeleri açısından incelemelidir. Geminin PIM’e veya DR’a göre mevkiini kontrol etmeli, varsa geminin doğru operasyon sahasında olduğundan emin olmalıdır. Seyir vardiyasının gerektiğinde fix genişletmeyi doğru uyguladığını kontrol etmelidir.
  3. Derinlik ölçer kaydı: Önceki vardiyaların gerekli aralıklarla sondaj aldığından ve seyir vardiyasının son fix’te bir sondaj aldığından emin olmalıdır. Mevcut sondajın, geminin mevkiindeki kartalanmış sondajla örtüştüğünü doğrulamalıdır.
  4. Pusula kayıt defteri: Seyir vardiyasının pusula kontrollerini uygun aralıklarla yaptığını doğrulamalıdır. Cayro hatasının 1°’den az olduğunu ve tüm tekrarlayıcıların ana cayro ile 1° içinde uyumlu olduğunu doğrulamalıdır.
  5. Gece Emirleri: Vardiya süresi için kaptanın talimatları açısından Gece Emirleri Defterini kontrol etmelidir.
  6. Planlanan operasyon ve işlemler: Planlanan herhangi bir operasyon veya işlem için geminin tüm ön koşulları karşıladığını ve tüm vardiya personelinin operasyon emrini veya planı gözden geçirdiğini doğrulamalıdır. İşlem karmaşıksa, vardiyayı devralmadan önce ilgili vardiya personeliyle bir operasyon brifingi yapmayı değerlendirmelidir.
  7. Yayın programı: Gelecek vardiyayı etkileyebilecek mesaj trafiğini okumalı; en son güvenlik ve operasyon mesajlarının ne zaman alındığını öğrenmelidir. Vardiya sırasında gönderilmesi gereken mesajlar (örneğin mevki raporları, hava raporları, Amver mesajları) olup olmadığını belirlemelidir.
  8. Temas durumu: Radar görüntüsünü (varsa sonar temaslarını da) kontrol etmelidir. Hangi temasın en yakın CPA’ya sahip olduğunu ve CPA’yı açmak için gerekebilecek manevraları belirlemelidir. Nöbeti devreden vardiya zabitinden bölgedeki herhangi bir gemiyle köprüden köprüye haberleşme olup olmadığını öğrenmelidir. Hiçbir CPA’nın Sürekli Emirlerde belirlenen asgari değerden daha az olmayacağını kontrol etmelidir.
  9. Vardiya personeli kayıtları: Tüm vardiya personelinin kayıt defteri girişlerini gözden geçirmeli; teknik özellik dışı okumalar veya bir sistemin yakında arızalanacağını gösteren eğilimler olup olmadığına dikkat etmelidir.

Bu kontroller yapıldıktan sonra devralacak vardiya zabiti, vardiyayı devralmaya hazır olduğunu bildirir. Nöbeti devreden vardiya zabiti de onu şu konularda bilgilendirir:

  1. Mevcut rota ve hız.
  2. Mevcut derinlik (yalnızca denizaltılar için).
  3. Planlanan veya devam etmekte olan işlemler.
  4. Makine dairesinin durumu.
  5. Devre dışı bırakılmış donanımın durumu.
  6. Gece Emirleri Defterinde yer almayan emirler.
  7. Kargo durumu.
  8. Planlanan veya devam etmekte olan tehlikeli operasyonlar.
  9. Planlanan veya devam etmekte olan rutin bakım.
  10. Planlanan gemi tatbikatları.
  11. Yüksekte, bir tankta veya ambarda çalışan kişiler.
  12. Devam etmekte olan tank temizleme operasyonları.

Devralacak vardiya zabitinin bu brifingden sonra sorusu yoksa vardiyayı devralır ve köprüüstü ekibinin geri kalanına güverteyi ve dümeni devraldığını duyurur. Vardiya değişikliği geminin seyir defterine kaydedilir.

Bir istisna vardır: vardiya zabitleri, bir işlemin ortasında veya arıza prosedürleri uygulanırken vardiyayı devralmamalıdır. Böylece belirli bir işlem yürütülürken veya bir arızayla mücadele edilirken vardiya personelinin sürekliliği korunur. Bunun yerine, göreve gelen vardiya zabiti yalnızca dümeni (conn) devralabilir. Güverte vardiyası ise durum çözülene kadar nöbeti devreden zabitte kalır.

Özet — Kısım 9.3

  • Sürekli Emirler kalıcı seyir politikasını (fix aralığı, sondaj aralığı, CPA) belirler; Gece Emirleri yalnızca 24 saat geçerlidir ve körü körüne izlenmez, her sapma derhal kaptana bildirilir.
  • ECDIS varken fix sıklığı sorun değildir; elle çizim esasken fix aralığı geminin en yakın tehlikeden en az iki fix uzakta kalmasını sağlayacak biçimde, safhaya göre (liman/yaklaşma ≤3 dk, kıyısal 3-15 dk, okyanus 30 dk) seçilir. Fix-DR farkından set ve sürüklenme çıkarılıp sonraki EP’lere uygulanır.
  • Elektronik kartaların çoğu eski sondaj veri tabanlarına dayanır; derinlik ölçer su sığlaştıkça daha sık izlenir (>300 m saatte bir, 100-300 m 30 dakikada bir, 10-100 m 15 dakikada bir, <10 m sürekli).
  • Cayro hatası günde en az bir kez ve dar sulardan önce kontrol edilir; ana cayro hatası 1°’den az, tekrarlayıcılar 1° içinde olmalıdır. Manyetik pusulanın sapma cetveli güncel tutulur; elektronik pusula dar suda AYAR modunda olamaz.
  • Vardiya devir teslimi, dokuz kalemlik bir kontrol listesi ve on iki başlıklık bir brifingle yapılır; bir işlem veya arıza ortasında vardiya devredilmez, gerekirse yalnızca dümen devredilir.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 5 (Ch. 25 — Seyir Süreçleri)

Bu ders anlaşıldı mı?