Bölüm 48 The Stability Pro-Forma (Stabilite Hesap Formu ve Standart Çalışma Şablonu)
Stabilite hesap formu, geminin kalkış ve varış koşullarında stabilite kriterlerini sağladığını gösteren standart çalışma şablonudur.
Bir ticaret gemisinin limandan ayrılmadan önce (kalkışta) ve varış limanına ulaştığında (varışta) yasal stabilite ve yükleme kriterlerini sağladığını kanıtlamak amacıyla birinci zabit (Chief Officer) tarafından doldurulan ve kaptan tarafından onaylanan standart resmi çalışma tablosuna Stabilite Hesap Formu (Stability Pro-Forma) denir.
Elektronik yükleme bilgisayarı (Loadicator) bulunsa dahi, Liman Devleti Denetimleri’nde (Port State Control – PSC) ve olası bir sistem arızasında manuel hesapların bu form üzerinden eksiksiz yürütülebilmesi zabitler için zorunlu bir mesleki yeterliliktir.
Formun Yapısı ve Temel Hesaplama Aşamaları Nelerdir?
Standart bir Stabilite Pro-Forma şablonu birbirini takip eden 5 ana bloktan oluşur:
Önce: Ağırlık, Düşey ve Boyuna Momentler Tablosu (Part A)
Gemideki tüm ağırlık kalemleri satır satır dökülerek omurga ($K$) ve boyuna referans hattına göre momentleri alınır:
| Kalem / Kompartıman | Kütle (w, ton) | Kg (m) | Düşey Moment (w⋅Kg) | Lcg (m) | Boyuna Moment (w⋅Lcg) | FSM (t·m) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Boş Gemi (Lightship) | $Lwt$ | $KG_{\text{boş}}$ | $Lwt \times KG_{\text{boş}}$ | $LCG_{\text{boş}}$ | $Lwt \times LCG_{\text{boş}}$ | – |
| Yakıt Tankları (FO) | $w_{\text{FO}}$ | $Kg$ | Moment | $Lcg$ | Moment | FSM |
| Dizel Tankları (DO) | $w_{\text{DO}}$ | $Kg$ | Moment | $Lcg$ | Moment | FSM |
| Tatlı Su Tankları (FW) | $w_{\text{FW}}$ | $Kg$ | Moment | $Lcg$ | Moment | FSM |
| Balast Tankları (BW) | $w_{\text{BW}}$ | $Kg$ | Moment | $Lcg$ | Moment | FSM |
| Kargo Ambarları (1..n) | $w_{\text{kargo}}$ | $Kg$ | Moment | $Lcg$ | Moment | – |
| Kumanya, Personel, Sabit | $w_{\text{sabit}}$ | $Kg$ | Moment | $Lcg$ | Moment | – |
| TOPLAMLAR: | $\sum w = W$ | – | $\sum M_V$ | – | $\sum M_L$ | $\sum \text{FSM}$ |
- Katı Ağırlık Merkezi ($KG_{\text{katı}}$):
$KG_{\text{katı}} = \frac{\sum M_V}{W} \quad (\text{metre})$
- Serbest Yüzey Düzeltmesi (FSE):
$GG_v = \frac{\sum \text{FSM}}{W} \quad (\text{metre})$
- Nihai Akışkan Ağırlık Merkezi ($KG_{\text{akışkan}}$):
$KG_{\text{akışkan}} = KG_{\text{katı}} + GG_v \quad (\text{metre})$
- Boyuna Ağırlık Merkezi ($LCG$):
$LCG = \frac{\sum M_L}{W} \quad (\text{metre, mastardan veya kıç dikmeden})$
Sonra: Hidrostatik Değerler Nasıl Okunur? (Part B)
Hesaplanan toplam deplasman ($W$) ile geminin onaylı hidrostatik tablolarına girilerek şu katsayılar okunur:
- Ortalama Draft ($d_{\text{mean}}$) ve Fribord
- Enine Metasantr Yüksekliği ($KM_T$)
- Trimi 1 cm Değiştiren Moment ($MCTC$)
- Santimetre Batma Tonu ($TPC$)
- Boyuna Yüzme Merkezi ($LCB$) ve Yüzme Merkezi ($LCF$)
Ardından: Enine Stabilite Kriteri Nasıl Kontrol Edilir? (Part C)
- Akışkan Metasantrik Yükseklik ($GM_{\text{akışkan}}$):
$GM_{\text{akışkan}} = KM_T – KG_{\text{akışkan}}$
- Yasal Uygunluk Testi:
– Kriter 1: $GM_{\text{akışkan}} \ge 0{,}15\text{ m}$ (veya tahılda $\ge 0{,}30\text{ m}$, balıkçıda $\ge 0{,}35\text{ m}$) olmalıdır.
– Kriter 2: Kitapçıktaki limit eğrisi üzerinden $KG_{\text{akışkan}} \le KG_{\text{maks}}$ kontrolü yapılır.
Sırada: Trim ve Baş-Kıç Draftlar Nasıl Hesaplanır? (Part D)
- Boyuna Trim Momenti:
$\text{Trim Momenti} = W \times (LCB – LCG) \quad (\text{ton}\cdot\text{metre})$
- Toplam Trim Değişimi:
$\text{Trim } (t) = \frac{\text{Trim Momenti}}{MCTC} \quad (\text{cm})$
(Sonuç pozitif ise kıça trim, negatif ise başa trim).
- Baş ve Kıç Draft Dağılımı:
$\Delta d_A = \frac{LCF_{\text{AP}}}{LBP} \times t \quad \vert{} \quad \Delta d_F = t – \Delta d_A$
$d_A = d_{\text{mean}} \pm \Delta d_A \quad \vert{} \quad d_F = d_{\text{mean}} \mp \Delta d_F$
- Yasal Draft Sınırı: $d_A$ ve $d_F$ draftlarının izin verilen yaz yükleme hattını ($S$) ve liman/kanal derinliklerini aşmadığı doğrulanır.
Son Olarak: Resmi Onay ve İmza (Part E)
- Tarih, sefer numarası, kalkış/varış limanı kaydedilir.
- Birinci Zabit ve Gemi Kaptanı tarafından imzalanarak gemi evrakları arasına kaldırılır (denetimlerde ibraz edilmek üzere saklanır).
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates