Bu Bölümde
SOLAS’ın 13 maddesi ve 1988 Protokolü’nün 9 maddesi, teknik kuralların (Bölüm I–XV) hangi devletleri ve gemileri bağladığını, nasıl değiştirildiğini, ne zaman yürürlüğe girdiğini ve bir devletin nasıl girip çıkabileceğini düzenleyen “çerçeve”dir.
Kısa Özet
- SOLAS iki katmandır: maddeler (devletler arası hukuk) ve Ek (gemilere uygulanan teknik kurallar). Ek de en az maddeler kadar bağlayıcıdır.
- SOLAS gemiye bayrak devleti üzerinden ulaşır. Devlet, kuralları kendi mevzuatına aktarır.
- Kaza ya da kurtarma yüzünden gemide bulunan insanlar, gemiyi başka bir kategoriye sokmaz.
- Maddeler ve Bölüm I zor değişir (açık kabul). Diğer bölümler hızlı değişir (zımni kabul: itiraz yetmezse kendiliğinden kabul).
- SOLAS 1974, 1 Kasım 1974‘te kabul edildi, 25 Mayıs 1980‘de yürürlüğe girdi.
- 1988 Protokolü, sörvey ve sertifika takvimlerini diğer sözleşmelerle aynı düzene soktu (HSSC). 3 Şubat 2000‘de yürürlüğe girdi.
- Bir devlet, yürürlükten 5 yıl sonra çekilebilir; çekilme 1 yıl sonra hüküm doğurur.
SOLAS’ı bir apartman yönetim planı gibi düşünün. Maddeler, planın “nasıl işlediğini” anlatan kısımdır: kim kat maliki sayılır, kurallar nasıl değişir, oylamada kaç kişi gerekir, biri apartmandan nasıl ayrılır. Ek ise gündelik kurallardır: asansör bakımı, yangın merdiveni, çöp saatleri.
Apartmanda olduğu gibi, gündelik kurallar (Ek’in teknik bölümleri) daha kolay değiştirilir; “yönetim planının kendisi” (maddeler ve Bölüm I) ise daha zor değişir. Benzetmenin tutmadığı yer şu: Apartmanda gündelik kurallar plandan daha “hafif” sayılabilir; SOLAS’ta ise Ek, Sözleşmenin ayrılmaz parçasıdır ve aynı ölçüde bağlayıcıdır.
SOLAS’ın İki Katmanı Nedir?
Maddeler (Articles), devletler arasındaki ilişkiyi düzenler: yükümlülük, kapsam, değişiklik, yürürlük, çekilme, diller. Ek (Annex), gemilere uygulanan teknik ve işletme kurallarıdır (Bölüm I–XV) ve sertifika formlarını içerir. Madde I’e göre Ek, Sözleşmenin ayrılmaz parçasıdır. Sözleşmeye yapılan her atıf Eke de yapılmış sayılır.
| Madde | Konu |
|---|---|
| I–II | Genel yükümlülükler, uygulama |
| III | Kanunlar, yönetmelikler (bildirimler) |
| IV–V | Mücbir sebep, acil durumlarda kişi taşınması |
| VI–VII | Önceki antlaşmalar, anlaşmayla hazırlanan özel kurallar |
| VIII | Değişiklikler |
| IX–XIII | İmza/katılma, yürürlük, çekilme, tevdi ve tescil, diller |
Dikkat: “Madde” (Article) Sözleşmenin kendisindeki hükümdür ve Roma rakamıyla yazılır (Madde VIII). “Kural” (Regulation) Ek’teki hükümdür (Kural II-2/23). İkisi de bağlayıcıdır.
SOLAS Hangi Gemiye, Nasıl Uygulanır?
Sözleşme, Akit Hükümetlerin (Sözleşmeye bağlanmış devletlerin) bayrağını taşıma hakkına sahip gemilere uygulanır (Madde II). Ama bu “geniş kapı”dır. Hangi kuralın uygulanacağına Ek’teki bölümlerin kendi kapsam hükümleri karar verir (tonaj, sefer türü, gemi tipi). Devlet, Sözleşmeyi uygulamak için gerekli kanun ve yönetmelikleri çıkarır (Madde I). Yani SOLAS gemiye doğrudan değil, devletin iç mevzuatı aracılığıyla ulaşır.
SOLAS (uluslararası) → Devletin kanun/yönetmeliği → Sörveyör ve denetçi → Gemi
Benzetme: SOLAS bir “tarif”, bayrak devleti ise o tarifi kendi mutfağında pişiren aşçıdır. Gemiye ulaşan yemek, devletin mevzuatıdır; tarifi ise SOLAS’tır.
Beklenmedik Durumlarda Ne Olur?
Madde IV (mücbir sebep, yani kaptanın iradesi dışındaki önlenemez olay): Sözleşmeye tabi olmayan bir gemi, kötü hava gibi bir sebeple rotacoursesından saparsa bu yüzden Sözleşmeye tabi hale gelmez. Mücbir sebeple veya kazazede taşıma yükümlülüğü yüzünden gemide bulunan kişiler, uygulanacak hükümler belirlenirken hesaba katılmaz.
Madde V (acil tahliye): Bayrak devleti, canları tehdit altındaki kişilerin tahliyesi için normalde izin verilenden fazla kişi taşınmasına izin verebilir. Bu izin, diğer devletlerin limanlarında kontrol hakkını kaldırmaz. İzin ve gerekçesi IMO Genel Sekreteri’ne bildirilir.
| Madde IV | Madde V | |
|---|---|---|
| Ne tür durum? | İstem dışı (hava, kazazede) | Bilinçli izin (tahliye) |
| Kim karar verir? | Kimse; kural kendiliğinden işler | Bayrak devleti |
| IMO’ya bildirim | Yok | Var |
Kolay hatırla: IV = İstemeden, V = Verilen izin.
Devletler IMO’ya Ne Bildirir? Eski Antlaşmalara Ne Olur?
Madde III’e göre devletler IMO Genel Sekreteri’ne üç şey gönderir: yetkilendirdikleri hükümet dışı kuruluşların listesi, ilgili kanun ve yönetmeliklerin metinleri, düzenledikleri sertifikalardan yeterli sayıda örnek. Böylece başka ülkelerin denetçileri sertifikaları doğrulayabilir. Madde VII’ye göre devletlerin kendi aralarında anlaşarak hazırladıkları özel kurallar da IMO’ya bildirilir.
Madde VI’ya göre SOLAS 1974, taraflar arasında SOLAS 1960‘ın yerini alır. Öncelik sırası şöyledir:
SOLAS düzenlemiş mi? → Evet → SOLAS geçerli (çelişkide de SOLAS kazanır)
→ Hayır → Taraflar arası diğer antlaşmalar geçerli kalır
→ Onlar da yoksa → Devletin kendi mevzuatı
Dikkat: Eski metinlerde geçen “IMCO”, IMO’nun eski adıdır. Ad değişikliği 22 Mayıs 1982‘de yürürlüğe girmiştir.
SOLAS Nasıl Değişir?
Değişiklik iki yoldan biriyle kabul edilir: IMO bünyesinde genişletilmiş MSC‘de (IMO üyesi olmayan SOLAS taraflarının da katıldığı Deniz Emniyeti Komitesi) veya bir Akit Hükümetler Konferansı‘nda. Öneri, görüşmeden en az 6 ay önce dağıtılır. Kabul için hazır bulunan ve oy kullananların 2/3’ü gerekir. MSC’de oylama sırasında Akit Hükümetlerin en az 1/3’ü hazır bulunmalıdır. Konferans için ise talebin Akit Hükümetlerin en az 1/3’ü tarafından desteklenmesi gerekir.
Öneri → En az 6 ay önce dağıtım → MSC/Konferansta kabul (2/3) → Akit Hükümetlere bildirim → Kabul edilmiş sayılma → 6 ay sonra yürürlük
“Kabul edilmiş sayılma” adımı, değişikliğin konusuna göre iki farklı yoldan geçer:
| Açık kabul | Zımni kabul | |
|---|---|---|
| Neye uygulanır? | Maddeler ve Bölüm I | Bölüm I dışındaki bölümler |
| Ne zaman kabul sayılır? | Akit Hükümetlerin 2/3’ü kabul edince | Bildirimden 2 yıl sonra (veya 2/3 ile belirlenen, 1 yıldan az olmayan süre) |
| Ne engeller? | 2/3’e ulaşılamaması | 1/3’ten fazlası itiraz ederse veya dünya filosu gros tonajının en az %50’sine sahip devletler itiraz ederse |
| Yürürlük | Kabul edenler için 6 ay sonra | 6 ay sonra; itiraz edip geri çekmeyenler hariç herkes için |
| Hız | Yavaş (herkesin “evet” demesi beklenir) | Hızlı (“hayır” yetmezse geçer) |
Geçici muafiyet: Bölüm I dışındaki bir değişiklik yürürlüğe girmeden önce bir devlet, kendini yürürlük tarihinden itibaren en fazla 1 yıl (veya 2/3 ile belirlenen daha uzun süre) muaf tutabilir.
Kolay hatırla: Açık kabul = “Evet diyen yeterli olmalı.” Zımni kabul = “Hayır diyen yeterli olmamalı.” Sessizlik, zımni kabulde “evet” demektir.
İtiraz Edenin ve Eski Geminin Durumu Ne Olur?
Bir değişikliğe itiraz eden devletin gemileri, o konu bakımından sertifika avantajlarını diğer devletlerden göremeyebilir (Madde VIII(d)(i)). Geçici muafiyet bildiren devletin gemilerine ise bu avantajlar tanınır (VIII(d)(ii)). Madde VIII(e)’ye göre gemi yapısına ilişkin değişiklik, aksi belirtilmedikçe yalnızca omurgası yürürlük tarihinde veya sonrasında kızağa konan gemilere uygulanır. Bu, SOLAS’taki yeni gemi / eski gemi ayrımının temelidir. Bildirimler yazılı olarak Genel Sekretere yapılır.
Benzetme: Yeni bir bina yönetmeliği, zaten yapılmış evlerin duvarlarını yıktırmaz; yeni yapılan evlere uygulanır. Yapısal SOLAS değişiklikleri de böyledir, ancak kural açıkça aksini söyleyebilir.
Bir Devlet SOLAS’a Nasıl Girer, Nasıl Çıkar?
SOLAS 1974, 1 Kasım 1974 – 1 Temmuz 1975 arasında imzaya açık kaldı, sonra katılmaya açıldı. Taraf olmak için imza, imza + onay/kabul/uygun bulma veya katılma yolları vardır. Bağlanma, belgenin IMO Genel Sekreteri’ne (depoziter, yani saklayıcı) tevdi edilmesiyle gerçekleşir. Bugün taraf olmak isteyen bir devlet bunu ancak katılma yoluyla yapabilir.
Kabul (1 Kasım 1974) → 25 devlet + dünya filosunun %50'si → 12 ay → Yürürlük (25 Mayıs 1980)
Sonradan katılan devlet: Tevdi → 3 ay → O devlet için yürürlük
Çekilme: Yürürlükten 5 yıl geçmiş olmalı → Belge tevdi → 1 yıl → Çekilme hüküm doğurur
Metin IMO Genel Sekreteri’ne tevdi edilir; BM Şartı’nın 102. maddesi uyarınca BM’ye tescil edilir. Asıl metin dilleri Çince, İngilizce, Fransızca, Rusça, İspanyolca (5 dil); Arapça, Almanca ve İtalyanca resmî çeviridir.
Dikkat: Devlet sayısı ve tonaj birlikte aranır. Böylece Sözleşme, dünya filosunun gerçekten önemli bir kısmına uygulanmadan yürürlüğe girmez.
1988 Protokolü Neyi Değiştirdi?
1988 Protokolü, SOLAS’a Uyumlaştırılmış Sörvey ve Belgelendirme Sistemi’ni (HSSC) ekledi. Bu sistem SOLAS, 1966 Yükleme Sınırı Sözleşmesi ve MARPOL’ün sörvey ve sertifika sürelerini aynı takvime oturtur. Protokol tarafları arasında 1978 Protokolü’nün yerini aldı. Eski sertifikalar süreleri dolana kadar geçerli kaldı. Protokole yalnızca SOLAS 1974 tarafları taraf olabilir. Taraf olmayan devletlerin gemilerine daha elverişli muamele yapılmaz; liman devleti kontrolünde onlar da aynı standartla denetlenir.
| Farklı olan nokta | 1988 Protokolü |
|---|---|
| İmzaya açık | 1 Mart 1989 – 28 Şubat 1990 |
| Yürürlük şartı | En az 15 devlet + dünya filosunun en az %50’si + Yükleme Sınırı 1988 Protokolü şartları; 12 ay sonra |
| Alt sınır | 1 Şubat 1992‘den önce yürürlüğe giremez |
| Bildirim (Madde III) | Atanmış sörveyör/tanınmış kuruluş listesi ve onlara verilen yetkinin kapsamı ve koşulları |
| Değişiklik | Maddeler ve Ek → açık kabul; sertifika formları (Appendix) → zımni kabul |
| Çekilme | 5 yıl + 1 yıl; SOLAS’tan çekilen Protokolden de çekilmiş sayılır |
| Asıl metin dilleri | 6: Arapça, Çince, İngilizce, Fransızca, Rusça, İspanyolca (İtalyanca resmî çeviri) |
Benzetme: HSSC, bir aracın muayene, sigorta ve egzoz ölçümünü ayrı aylarda değil, aynı gün yaptırmak gibidir. Gemi yıl içinde sörveyörü tekrar tekrar ağırlamaz.
Sayıları Kolay Hatırlamak
| Sayı | Ne anlatır | Hafıza ipucu |
|---|---|---|
| 13 / 9 | SOLAS 1974’ün madde sayısı / 1988 Protokolü’nün madde sayısı | “Büyük kardeş 13, küçük kardeş 9.” |
| 1 Kasım 1974 | SOLAS 1974’ün kabulü ve imzası (Londra) | Adındaki yıl, kabul yılıdır. |
| 25 Mayıs 1980 | SOLAS 1974’ün yürürlüğü | “25 devlet” şartı → ayın 25‘i. |
| 11 Kasım 1988 | 1988 Protokolü’nün kabulü | “11.11.88”: gün ve ay aynı rakam; SOLAS’ın 1 Kasım’ına bir “1” eklenmiş hali. |
| 3 Şubat 2000 | 1988 Protokolü’nün yürürlüğü | Yeni bin yılın ilk yılında, 2000’de. |
| 6 ay | Öneri dağıtımı ve kabulden yürürlüğe süre | “Her şeyin kapısı 6 ay.” |
| 2/3 | MSC/Konferansta kabul ve açık kabul oranı | “Üçte iki evet.” |
| 1/3’ten fazla | Zımni kabulü durduran itiraz | “Üçte birden fazlası hayır derse durur.” |
| %50 | İtiraz eşiği ve yürürlük şartındaki dünya tonajı | “Dünya filosunun yarısı.” |
| 2 yıl / en az 1 yıl | Zımni kabul süresi | “İki yıl sessizlik = evet.” |
| 25 / 15 | SOLAS / Protokol yürürlük için devlet sayısı | Büyük belge 25, küçük belge 15. |
| 12 ay | Şartlar sağlandıktan sonra yürürlüğe kadar süre | “Bir tam yıl bekle.” |
| 3 ay | Yürürlükten sonra katılan devlet için süre | “Sonradan gelene üç ay.” |
| 5 yıl + 1 yıl | Çekilme bekleme süresi + hüküm doğurma | “Beş yıl kal, bir yılda çık.” |
| 5 / 6 dil | SOLAS / Protokol asıl metin dilleri | Protokole Arapça eklendi: 5 + 1 = 6. |
Karıştırmayın
Açık kabul mü, zımni kabul mü?
| SOLAS’ta | Protokolde |
|---|---|
| Maddeler + Bölüm I → açık | Maddeler + Ek → açık |
| Bölüm II-1’den XV’e → zımni | Sertifika formları (Appendix) → zımni |
Üç farklı “üçte bir”:
| İfade | Nerede? |
|---|---|
| En az 1/3 hazır bulunmalı | MSC’de oylama nisabı |
| En az 1/3 desteklemeli | Konferans toplanması |
| 1/3’ün fazlası itiraz ederse | Zımni kabulü durdurur |
Kim kimin yerini aldı?
| Belge | Yerini aldığı belge |
|---|---|
| SOLAS 1974 | SOLAS 1960 |
| 1988 Protokolü | 1978 Protokolü (SOLAS 1974’ün değil!) |
İtiraz eden mi, geçici muaf olan mı? İtiraz edenin gemilerine o konuda avantaj tanınmayabilir; geçici muafiyet bildirenin gemilerine tanınır.
Doğru mu, Yanlış mı?
- SOLAS’ın Ek’i yalnızca tavsiye niteliğindedir; bağlayıcı olan maddelerdir.
- Bir yük gemisinin kurtardığı kazazedeler, gemiye hangi hükümlerin uygulanacağı belirlenirken hesaba katılmaz.
- Madde V uyarınca verilen tahliye izni, diğer devletlerin limanlarında kontrol hakkını ortadan kaldırır.
- Bölüm V’e ilişkin bir değişiklik açık kabul usulüne tabidir.
- Zımni kabulde, Akit Hükümetlerin 1/3’ünden fazlası itiraz ederse değişiklik kabul edilmemiş sayılır.
- SOLAS 1974, en az 25 devlet ve dünya filosunun en az %50’si şartıyla, şartların sağlanmasından 12 ay sonra yürürlüğe girer.
- 1988 Protokolü, SOLAS 1974’ün yerini almıştır.
- SOLAS’a taraf olmayan bir devlet, 1988 Protokolü’ne taraf olabilir.
- Bir devlet, Sözleşme kendisi için yürürlüğe girdikten 5 yıl sonra çekilebilir; çekilme 1 yıl sonra hüküm doğurur.
- 1988 Protokolü’nde Arapça asıl metin dilleri arasındadır.
Cevaplar
- Y — Madde I’e göre Ek, Sözleşmenin ayrılmaz parçasıdır ve bağlayıcıdır.
- D — Madde IV böyle der.
- Y — İzin, diğer devletlerin kontrol hakkını kaldırmaz.
- Y — Bölüm I dışındaki bölümler zımni kabule tabidir.
- D — Ayrıca dünya filosunun en az %50’sine sahip devletlerin itirazı da yeterlidir.
- D — Madde X.
- Y — 1988 Protokolü, 1978 Protokolü’nün yerini almıştır.
- Y — Yalnızca SOLAS 1974 tarafları Protokole taraf olabilir.
- D — Madde XI; Protokolde de aynı süreler geçerlidir.
- D — SOLAS 1974’te Arapça yalnızca resmî çeviri dilidir; Protokolde asıl metin dilidir.
Kopya Kâğıdı
| Konu | Bilmeniz gereken |
|---|---|
| Yapı | Maddeler + Ek; Ek ayrılmaz parçadır (Madde I) |
| Uygulama | Akit Hükümetin bayrağını taşıma hakkı olan gemiler (Madde II) |
| Mücbir sebep | Rotadan sapmadeviation gemiyi kapsama sokmaz; kazazedeler sayılmaz (Madde IV) |
| Acil tahliye | Fazla kişi taşıma izni; liman kontrol hakkı sürer; IMO’ya bildirilir (Madde V) |
| Önceki antlaşmalar | SOLAS 1960’ın yerini aldı; çelişkide SOLAS, boşlukta ulusal mevzuat (Madde VI) |
| Değişiklik kabulü | Öneri en az 6 ay önce; hazır bulunan ve oy kullananların 2/3’ü; nisap en az 1/3 |
| Açık kabul | Maddeler + Bölüm I; Akit Hükümetlerin 2/3’ü kabul etmeli |
| Zımni kabul | Diğer bölümler; 2 yıl (veya en az 1 yıl); 1/3’ten fazla veya ≥ %50 tonaj itirazı durdurur |
| Yürürlük ve muafiyet | Kabul sayılmadan 6 ay sonra; geçici muafiyet en fazla 1 yıl |
| Yapısal değişiklik | Aksi belirtilmedikçe yalnızca yeni gemilere (Madde VIII(e)) |
| SOLAS 1974 yürürlük | 25 devlet + %50 tonaj + 12 ay → 25 Mayıs 1980 |
| Çekilme | 5 yıl sonra; 1 yılda hüküm doğurur |
| 1988 Protokolü | HSSC; 15 devlet + %50 + Yükleme Sınırı bağlantısı + 12 ay; 1 Şubat 1992’den önce değil → 3 Şubat 2000 |
| Protokol tarafları | Yalnızca SOLAS tarafları; 1978 Protokolü’nün yerini aldı; daha elverişli muamele yok |
| Diller | SOLAS 5 asıl dil; Protokol 6 (Arapça eklendi) |
Kaynak: International Maritime Organization (IMO). SOLAS Consolidated Edition. London: IMO Publications.