7.1 Okyanusların Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri

· Sinan Berat Kardaş

Deniz suyu özellikleri, yani tuzluluksalinity, sıcaklık ve yoğunluk, akıntılardan geminin su çekimine kadar birçok seyir konusunu doğrudan etkiler.

Buraya kadarki altı bölüm, geminin kendi araçlarıyla (pusula, harita, elektronik sistemler, gök cisimleri, emniyet prosedürleri ve raporlama) nasıl konumlandığını ve güvenle seyrettiğini anlattı. Ama gemi, boş bir sahnede değil, kendi kimyası, kendi akıntıları, kendi dalgaları ve zaman zaman kendi buzuyla hareket eden canlı bir ortamda — okyanusta — seyreder. Bölüm 3’te ölü hesabı (DR) sürekli “şaşırtan” akıntıların kaynağı da, Bölüm 6’da insan yapımı sistemlerle (GMDSS, VTS, raporlama) yönetilmeye çalışılan deniz emniyetinin doğal kökleri de hep bu ortamdadır. Bu bölüm, o ortamın kendisini — oşinografiyi — dört ana başlıkta tanıtır: suyun kendisi (Kısım 7.1), suyun hareketi olan akıntılar (Kısım 7.2), yüzeydeki hareketi olan dalgalar (Kısım 7.3) ve seyri en çok zorlaştıran katı hâli, buz (Kısım 7.4).

Bu Bölümde Neler Öğreneceksiniz?

  1. Bir bardak deniz suyu neden tuzlu, derinlere inildikçe neden soğur, ve ses onun içinde neden bu kadar hızlı yayılır? (Kısım 7.1)
  2. Bir geminin ölü hesap mevkipositionsini şaşırtan görünmez “nehirler” — okyanus akıntıları — nasıl oluşur ve dünya haritasında nereden nereye akar? (Kısım 7.2)
  3. Denizde en çok yanlış anlaşılan olgu olan dalgalar nasıl doğar, nasıl büyür, ve kıyıya yaklaşınca neden aniden köpürüp kırılır? (Kısım 7.3)
  4. Titanic’i batıran buz dağları nasıl oluşur, hangi yöne sürüklenir, ve bir gemi onlarla nasıl güvenle baş edebilir? (Kısım 7.4)

Elinizdeki bir bardak deniz suyunu düşünün: içinde çözünmüş tuzlar, belirli bir sıcaklık, belirli bir yoğunluk ve — fark etmeseniz de — sesin havadakinden dört kat hızlı yayıldığı bir ortam vardır. Bu Kısım, denizciyi çevreleyen bu “malzemeyi” — suyun kendisini — tanımaya ayrılmıştır; ilerleyen Kısımlarda göreceğimiz akıntıların, dalgaların ve buzun hepsi, burada öğrenilen birkaç temel özelliğin (tuzluluk, sıcaklık, basınç) farklı bileşimlerinden doğar.

Oşinografi ve Okyanusların Kökeni

Oşinografi, okyanusların fiziksel, kimyasal, jeolojik ve biyolojik özelliklerini inceleyen bilim dalıdır. Coğrafya, jeoloji, kimya, fizik ve biyolojinin birçok alt dalını (tortullaşma, ekoloji, bakteriyoloji, biyokimya, hidrodinamik, akustik, optik) bir araya getirir.

Okyanuslar, Yeryüzü’nün %70,8’ini kaplar. Bu alanın dağılımı şöyledir:

Okyanus/Bölge Yeryüzü Yüzeyine Oranı
Atlas Okyanusu %16,2
Pasifik Okyanusu %32,4
Hint Okyanusu %14,4
Kenar ve bitişik denizler (en büyüğü Arktik Okyanusu) %7,8

Pasifik Okyanusu tek başına, tüm Dünya karalarının toplam alanından %3,2 daha büyüktür.

Okyanusların toplam su hacmi yaklaşık 1.370.000.000 km³’tür (Yeryüzü kabuğundaki suyun ~%85’i). Ortalama derinlik 3.795 metre, toplam alan 360.000.000 km²’dir. Kıtaların altındaki kayaçlarla okyanus tabanındaki kayaçlar temelde farklıdır: okyanus tabanı kayaçları daha yoğundur. Bir kurama göre Yer kabuğunun tamamı merkezi bir sıvı çekirdek üzerinde yüzer. Kıtaları oluşturan daha hafif parçalar daha yüksek bir “su kesimiyle” yüzerken, daha ağır kayaçtan oluşan ince alanlar suyun toplandığı doğal havzaları oluşturur.

Okyanusların şekli, kıta sürüklenmedriftsi (levha tektoniği) nedeniyle sürekli değişir. Yer kabuğunu oluşturan levhalar, kırık/fay hatları boyunca birbirine bağlanır ve yılda 0,02 metre veya daha fazla ölçülebilir bir hızla hareket eder. Okyanus suyunun kökeni tam olarak açıklığa kavuşmamıştır: bir görüşe göre su, ilkel atmosferde buhar hâlindeyken Yer soğuduğunda yağmur olarak yağmıştır. Başka bir görüşe göre ise ilk sıcak atmosfer kaybolmuş, su yanardağlardan çıkan buharla veya sıcak kaynaklardan yüzeye ulaşarak zamanla birikmiştir.

Tuzluluk

Tuzluluk, deniz suyunda çözünmüş katı madde miktarının bir ölçüsüdür. Klasik tanımıyla, karbonatın okside dönüştürülmesi, brom ve iyodun klorla yer değiştirmesi ve tüm organik maddenin tam oksitlenmesinden sonra bir kilogram deniz suyunda kalan toplam katı madde miktarı (gram cinsinden) olarak tanımlanır; genellikle binde (ppt veya ‰) olarak ifade edilir. Ortalama deniz suyu tuzluluğu 35 gram/kilogramdır (“35 ppt” veya “35 ‰”).

Tuzluluğun doğrudan ölçümü tarihsel olarak yavaş bir işlemdi; bunun yerine gümüş nitratla titrasyonla kolayca ölçülebilen klorinite (klor artı brom/iyodun klor eşdeğeri) kullanılırdı. Klorinite’den tuzluluk şu bağıntıyla bulunurdu:

Tuzluluk = 1,80655 × Klorinite

Bu yönteme mutlak tuzluluk (SA) denir ve titrasyonla ölçüm yaklaşık 0,02 ppt hassasiyet sağlar.

Günümüzde bu tanımın yerini Pratik Tuzluluk Skalası (S) almıştır: bir deniz suyu örneğinin tuzluluğu, örneğin iletkenliğinin standart bir potasyum klorür (KCl) örneğinin iletkenliğine oranı olarak tanımlanır. Bu skala birimsizdir ve pratik tuzluluk birimi (psu) olarak adlandırılır; modern iletkenlik hücreleriyle ölçüm hassasiyeti yaklaşık 0,003 psu’ya ulaşır — titrasyondan bir büyüklük mertebesi daha hassastır. Sayısal olarak mutlak tuzluluk ile pratik tuzluluk neredeyse eşittir.

Tuzluluk genellikle 33-37 psu arasında değişir; nehir ağızlarında veya şiddetli yağış sonrasında daha düşük, aşırı buharlaşma bölgelerinde 40 psu’ya kadar yükselebilir. Utah’taki Büyük Tuz Gölü ve Asya’daki Lut Gölü gibi kapalı su kütlelerinde tuzluluk bu en yüksek değerin bile kat kat üzerine çıkabilir.

Örnek 1 — Klorinite’den Tuzluluk Hesabı : Bir su örneğinin klorinite değeri 19,20 ‰ olarak ölçülmüştür. Tuzluluğu nedir?

  1. Formül: Tuzluluk = 1,80655 × Klorinite
  2. Hesap: 1,80655 × 19,20 = 34,68576
  3. Sonuç: Tuzluluk ≈ 34,69 ‰ — açık okyanus ortalamasına (35 ‰) yakın, tipik bir değer.

 Sıcaklığın Katmanları

Okyanusta sıcaklık hem yatayda hem derinlikle geniş ölçüde değişir. Yüzeyde en yüksek değerler (~32°C) yaz aylarında Basra Körfezi’nde, en düşük değerler (~ -2°C, deniz suyunun olağan donma noktası) kutup bölgelerinde görülür.

Kutup bölgeleri dışında, derinlikle sıcaklık neredeyse her yerde azalır (soğuk su daha yoğun olduğundan altta birikir) — bu, Yer kabuğunun tam tersi bir dağılımdır (kabukta derinlikle sıcaklık artar). Yüzeyin hemen altında sıcaklığın yüzeyle aynı kaldığı izotermal (karışık) bir tabaka bulunur; bu tabaka rüzgârla karışma ve yüzey suyunun soğuyup yoğunlaşmasıyla oluşan konvektif alt-üst olma sürecinin sonucudur. Tropik bölgelerde bu karışık tabaka 125 metre derinliğe kadar, yıl boyu var olabilir. Bu tabakanın altında sıcaklığın hızla azaldığı bölgeye termoklin denir. 400 metreden derinde sıcaklık her yerde 15°C’nin altındadır; en derin katmanlarda, Arktik ve Antarktik’te yüzeyden batmış soğuk sularla beslenen bölgelerde sıcaklık -2°C’ye kadar düşebilir.

Soğuk bölgelerde kışın konvektif alt-üst olma ve izotermal su oluşurken, yazın yüzey suyu ısındıkça mevsimlik bir termoklin oluşur.

Bu katmanlaşmayı ölçmek için birkaç araç kullanılır:

Araç Çalışma Prensibi Not
Direnç termometresi / termistör Sıcaklıkla değişen elektriksel iletkenlik Platin veya bakır dirençli
CTD (İletkenlik-Sıcaklık-Derinlik) Sürekli sinyal üretir; sıcaklığı platin direnç termometresiyle, tuzluluğu iletkenlikle, derinliği basınçla ölçer Sıcaklık doğruluğu 0,005°C
XBT (Atılabilir Batitermograf) Gemi seyir hâlindeyken termistör içeren bir probun serbest düşüşüyle çalışır; derinlik, geçen süre ve bilinen batma hızından hesaplanır Tipik derinlik menzili 450 m; doğruluk ~0,1°C

 Basınç ve Yoğunluk

Oşinografide basınç için uygun SI birimi kilopaskaldır (1 kPa = 10³ Pa); daha yaygın kullanılan birim ise desibar‘dır (10 desibar = 1 bar). Bir desibar yaklaşık 1 metre su sütununun uyguladığı basınca eşittir; bu nedenle desibar cinsinden basınç, metre cinsinden derinliğe yaklaşık olarak sayısal eşittir.

Yoğunluk, birim hacimdeki kütledir (SI birimi kg/m³); tuzluluğa, sıcaklığa ve basınca bağlıdır. Az önce gördüğümüz tuzluluk ve sıcaklık, işte tam burada bir araya gelir: ikisi birlikte yoğunluğu belirler. Yoğunluk belirlemede standart koşul 0°C ve atmosfer basıncıdır; diğer sıcaklık/basınçlardaki yoğunluk, ısıl genleşme ve sıkışabilirlik etkileriyle bu değerden türetilir. Açık okyanusta yoğunluk, yüzeyde ~1.021 kg/m³’ten 10.000 metre derinlikte ~1.070 kg/m³’e kadar değişir.

Kullanım kolaylığı için oşinografide yoğunluk anomalisi tanımlanır: gerçek yoğunluktan 1.000 kg/m³ çıkarılarak bulunur. Örneğin bir oşinograf “yoğunluğu 25” dediğinde, gerçek yoğunluk 1.025 kg/m³’tür.

Yüzeyde yoğunluk; yağış, kara akışı, buz erimesi veya ısınmayla azalır (su üstte “yüzmeye” eğilimlidir — kararlı bir durum), buharlaşma, deniz buzu oluşumu veya soğumayla artar. Yüzey suyu alttakinden daha yoğun hâle gelirse konvektif akımlar düşey karışmaya yol açar; bu süreç, karışık tabakanın yoğunluğu alttaki sudan daha az oluncaya dek sürer ve çok derin, üniform karışık tabakalar oluşturabilir. Yüzey suyu yeterince yoğunlaşırsa tabana kadar batabilir; bu özellikle kutup bölgelerinde (soğuk hava, buz oluşumu) gerçekleşir. Kuzey Kutbu’nda bu soğuk-yoğun su Bering Boğazı ve Grönland-İzlanda-Avrupa sırtıyla sınırlıdır. Antarktika’da ise böyle bir coğrafi sınırlama yoktur: oluşan çok soğuk, yoğun su tabanı takip ederek kuzeye doğru yayılır — bu, tüm okyanusların büyük derinliklerinde görülen soğuk su tabakasını açıklar. (İlerleyen Kısımda göreceğimiz gibi, bu yoğunluk farkları aynı zamanda okyanus akıntılarının başlıca iki nedeninden birini oluşturur.)

 Sıkışabilirlik, Viskozite ve Özgül Isı

Tuzluluk, sıcaklık, basınç ve yoğunluğun yanında, deniz suyunun gemiciyi doğrudan ilgilendirmese de fiziksel olarak tanımlayıcı birkaç özelliği daha vardır:

  • Sıkışabilirlik: Deniz suyu neredeyse sıkışmazdır (standart koşullarda katsayı yalnızca bar başına 0,000046); yine de etkisi büyüktür — sıkışabilirlik sıfır olsaydı deniz seviyesi bugünkünden ~27 metre (90 fit) daha yüksek olurdu. Sıcaklıkla ters orantılıdır (soğuk su daha fazla sıkışır); bu yüzden Grönland Denizi’nden gelen soğuk sular, Akdeniz kökenli sularla aynı yoğunlukta olsa da derinlikte daha yoğun hâle gelip onların altına yerleşir.
  • Viskozite (akışkanlık direnci): Deniz suyu tatlı sudan biraz daha viskozdur; tuzlulukla artar, sıcaklık azaldıkça artışı daha da belirgindir. Türbülanslı hareketin yarattığı bozucu etkiye eddy (girdap) viskozitesi denir.
  • Özgül Isı: Deniz suyunun özgül ısısı tuzlulukla az azalır ama karadan çok daha yüksektir. Okyanus, yüksek özgül ısı ve karışma sayesinde az sıcaklık değişimiyle büyük ısı depolayabilen bir depodur; kara ise düşük özgül ısıya sahip olup ısıyı yalnızca ince bir yüzey tabakasından alır/verir — bu fark musonları ve kara-deniz meltemlerini açıklar.
  • Isıl Genleşme: Tatlı su 4°C’de en yoğun hâline ulaşıp bu noktadan 0°C’ye soğudukça genleşirken, tuzlu su donma noktasına dek soğudukça yoğunlaşmaya devam eder. 15°C’de katsayı tatlı su için 0,000151/°C, ortalama deniz suyu için 0,000214/°C’dir; katsayı tuzluluk, sıcaklık ve basınçla artar.
  • Isıl İletkenlik: Tatlı su ısının kötü bir iletkenidir (582 J/sn/m/°C); deniz suyununki biraz daha düşüktür ama sıcaklık/basınçla artar. Ortamdaki türbülans nedeniyle gerçek ısı transferi, durgun-su katsayısından çok daha büyük bir “eddy katsayısı” ile ifade edilir.
  • Elektriksel İletkenlik: Saf su elektriği zayıf iletirken, çözünmüş tuzun iyonlaşmasıyla deniz suyu iletken hâle gelir. İletkenlik tuz molekülü sayısıyla doğru, aynı tuzlulukta sıcaklıkla da doğru orantılıdır.
  • Radyoaktivite: Deniz suyundaki radyoaktif madde miktarı çok azdır, ancak deniz tortullarında Yer kabuğu kayaçlarına göre daha fazla bulunur — muhtemelen sudan radyum ve benzeri maddelerin çökelmesi nedeniyle.

 Geçirgenlik ve Renk

Bu özelliklerin çoğu gözle görülmez; ama suyun içine giren ışığın başına gelenler, doğrudan gözlemlenebilir bir olgudur. Sualtı ışık dağılımını değiştiren iki temel süreç soğurma (ışık enerjisinin başka enerji biçimlerine dönüşmesi) ve saçılmadır (enerji kaybı olmadan ışığın yön değiştirmesi). Yalnızca soğurma varsa, mesafeyle ışık kaybı Ix = I0e^(−ax) ile verilir (Ix: x mesafesindeki ışık şiddeti, I0: kaynaktaki şiddet, a: soğurma katsayısı). Saf saçılma ortamında da aynı üstel yasa geçerlidir, ancak katsayı b (hacimsel saçılma katsayısı) olarak adlandırılır. Işığın toplam sönümlenmesi, soğurma ile saçılmanın toplamıdır: c = a + b.

Okyanustaki ışık sönümü, ışığın dalga boyuna ve suyun berraklığına bağlıdır; berraklık çoğunlukla biyolojik etkinlikle belirlenir, ancak kıyıda nehir taşınımlı veya dalga hareketiyle yeniden askıya alınan tortullar ışığı güçlü biçimde sönümleyebilir. Sönüm, kırmızıya yakın tek renkli bir ışık kaynağı kullanan bir transmissometre ile ölçülür.

Güneş ışığının deniz içine nüfuzu, basit bir yöntemle de ölçülür: 31 cm çapında beyaz bir disk olan Secchi diski denize indirilir ve gözden kaybolduğu derinlik (D) kaydedilir. Bu derinlik kıyı sularında 5-25 m, açık denizde genellikle 45-60 m arasındadır; kayıtlara geçen en büyük derinlik, doğu Weddell Denizi’nde 79 metredir. Bu derinlik, bir sönümleme (ekstinksiyon) katsayısı k olarak da ifade edilebilir:

k = 1,7 / D

Güneş ışığının derinlikle nüfuzu ise Iz = I0 e^(−kz) ile verilir (z: derinlik, I0: yüzeydeki ışık enerjisi).

Örnek 2 — Secchi Diski ve Işık Nüfuzu : Bir istasyonda Secchi diski 34 metrede gözden kayboluyor. (a) Sönümleme katsayısı nedir? (b) 20 metre derinlikte yüzey ışığının yüzde kaçı kalır?

  1. k = 1,7 / D = 1,7 / 34 = 0,05 m⁻¹
  2. Iz/I0 = e^(−kz) = e^(−0,05 × 20) = e^(−1) = 0,3679
  3. Sonuç: 20 metrede yüzey ışığının yaklaşık %36,8‘i kalır.

Renk: Deniz suyunun rengi büyük farklılıklar gösterir. Gulf Stream’in suyu koyu indigo mavisidir; Japonya açığındaki benzer bir akıntı, suyunun koyu renginden dolayı Kuroshio (Kara Akıntı) adını almıştır. Birçok kıyı boyunca su yeşildir; bazı yerlerde kahverengi veya kahverengi-kırmızı su gözlenir. Mavinin dışındaki renkler biyolojik kaynaklıdır (plankton gibi) veya nehir akışından gelen askıda tortullardan kaynaklanır. Açık denizdeki mavi renk, güneş ışığının askıdaki küçük parçacıklar veya suyun kendi molekülleri tarafından saçılmasından kaynaklanır; kısa dalga boyu nedeniyle mavi ışık daha etkili saçılır — gökyüzünün mavi görünmesiyle aynı nedendir. Kıyıya yakın sık görülen yeşil renk, saçılan mavi ile fitoplanktonla ilişkili kararlı, çözünür sarı bir pigmentin karışımıdır.

 Sesin Deniz Suyundaki Hızı

Işık suda hızla sönümlenip birkaç düzine metrede kaybolurken, ses tam tersi bir davranış sergiler: binlerce metre boyunca, şaşırtıcı bir güvenilirlikle yayılır. Bu yüzden denizci, gözünün ulaşamadığı derinlikleri “görmek” için ışığı değil, sesi kullanır.

Deniz suyunda ses hızı; yoğunluk, sıkışabilirlik ve (küçük ölçüde) sabit basınç/sabit hacim özgül ısı oranına bağlıdır. Bu üç özellik de sıcaklık, tuzluluk ve basınca (derinliğe) bağlı olduğundan, ses hızı doğrudan bu üç değişkenle ilişkilendirilir.

Ses hızı, sıcaklıkta °C başına 3-5 m/sn, tuzlulukta psu başına ~1,3 m/sn, derinlikte her 100 m için ~1,7 m/sn değişir. Wilson’ın (1960) denkleminden uyarlanan basitleştirilmiş formül:

U = 1449 + 4,6T − 0,055T² + 0,0003T³ + 1,39(S − 35) + 0,017D

Burada U hız (m/sn), T sıcaklık (°C), S tuzluluk (psu), D derinliktir (m).

Örnek 3 — Ses Hızı Hesabı : Sıcaklığın 12°C, tuzluluğun 36 psu ve derinliğin 500 m olduğu bir noktada ses hızı nedir?

  1. 4,6 × 12 = 55,2
  2. 0,055 × 12² = 0,055 × 144 = 7,92
  3. 0,0003 × 12³ = 0,0003 × 1.728 = 0,5184
  4. 1,39 × (36 − 35) = 1,39
  5. 0,017 × 500 = 8,5
  6. Toplam: U = 1449 + 55,2 − 7,92 + 0,5184 + 1,39 + 8,5 = 1.506,69 m/sn

Bu sonuç, açık okyanusta tipik ses hızı aralığıyla (yaklaşık 1.450-1.550 m/sn) tutarlıdır. Az önce hesapladığımız bu hız, denizcinin elindeki en pratik ölçüm aracının da temelini oluşturur: eko-derinlik ölçerecho sounder (echo sounder), gönderdiği sesin dip yansımasından dönüş süresini bu hızla çarparak derinliği hesaplar.

 Deniz Tabanı, Tortullar ve Uzaktan Algılama

Karaya kıyasla deniz tabanının rölyefi (yükselti/çukurluk yapısı) hakkında görece az şey bilinir. 1922’de etkili bir eko-derinlik ölçerin geliştirilmesi, taban derinliğinin belirlenmesini büyük ölçüde kolaylaştırdı; günümüzün çoklu-ışınlı sistemleri geniş bir taban şeridini sürekli tarayarak taban rölyefi bilgisini büyük ölçüde artırmıştır.

Kıtaların çoğu kıyısında taban, yaklaşık 130 metre veya biraz daha az derinliğe kadar kademeli olarak alçalır; bu bölgeye kıta sahanlığı denir ve ortalama genişliği ~65 km’dir (Sibirya Arktik kıyısı açığında 1.400 km’ye kadar çıkabilir). Sahanlığın dış kenarındaki 2°-4°’lik daha dik eğime kıta yamacı denir. “Derin” terimi genellikle 6.000 metreden derin okyanus kesimleri için kullanılır.

Okyanusların ortalama derinliği 3.795 metre (karaların ortalama yüksekliği ise yalnızca ~840 metredir); bilinen en derin nokta Pasifik’teki Mariana Çukuru’nda 11.524 metre, en yüksek kara noktası ise Everest Dağı’nda 8.840 metredir. Okyanusun yaklaşık %23’ü 3.000 metreden sığ, %76’sı 3.000-6.000 metre arası, %1’den azı ise 6.000 metreden derindir.

Deniz tortulları üç ana kaynaktan oluşur:

  • Akarsu ve dalgalarla denize taşınan toprak/kaya.
  • Volkanik kül ve lav.
  • Deniz canlılarının kalıntıları.

Kıyıya yakın tortullar kalın/kaba (kum, çakıl), açık denizde ince (kil) olma eğilimindedir; kıyıya yakın çökelme hızı ~1.000 yılda 8 cm iken açık denizde ~1.000 yılda yalnızca 1 cm’dir. Kara kaymalarına benzer bulanıklık (türbidite) akıntıları, büyük tortul kütlelerini hareket ettirebilir ve okyanus tabanındaki kabloları koparacak güçtedir.

Uydu ve senkronik oşinografi: Hava durumu uyduları, kızılötesi sensörlerle bulutsuz bölgelerde okyanus yüzey sıcaklığını ölçebilir; sıcak-soğuk su örüntüleri akıntılar, cephefrontler ve girdaplar hakkında bilgi verir (sensörler yalnızca birkaç milimetre derinliğe nüfuz etse de, gündüz tam sakin hava dışında üst okyanus koşullarını temsil eder). Diğer uydu sensörleri okyanus rengini, buz örtüsünü/yaşını/kenarını, yüzey rüzgârlarını/denizini, akıntıları ve okyanus yüzeyinin şeklini ölçebilir. Gemi, şamandırabuoy ve uydulardan gelen veriler, okyanusun anlık (senkronik) durumunu haritalamak ve gelecekteki değişimi öngörmek için bilgisayar modellerinde birleştirilir; bu ürünler radyo veya uydu yoluyla denizciye ulaştırılır.

Özet — Kısım 7.1

  • Oşinografi, okyanusların fiziksel/kimyasal/jeolojik/biyolojik özelliklerini inceler; okyanuslar Yeryüzü’nün %70,8’ini kaplar, ortalama derinlik 3.795 m’dir.
  • Tuzluluk klorinite üzerinden (Tuzluluk = 1,80655 × Klorinite) veya modern Pratik Tuzluluk Skalası (psu) ile ölçülür; açık okyanus ortalaması 35 ‰/psu’dur. Sıcaklık kutup dışında derinlikle azalır (izotermal tabaka → termoklin → derin soğuk su); CTD ve XBT başlıca ölçüm araçlarıdır.
  • Basınç desibarla ifade edilir (1 desibar ≈ 1 m su); tuzluluk+sıcaklık+basınç birlikte yoğunluğu belirler, yoğunluk anomalisi kullanımı kolaylaştırır (gerçek yoğunluk − 1.000).
  • Sıkışabilirlik, viskozite, özgül ısı, ısıl/elektriksel iletkenlik ve radyoaktivite deniz suyunun diğer temel fiziksel/kimyasal özellikleridir.
  • Işık soğurma+saçılma yoluyla sönümlenir (c=a+b); Secchi diski (k=1,7/D) ışık nüfuzunu ölçmenin basit bir yoludur.
  • Ses hızı formülü (U = 1449 + 4,6T − 0,055T² + 0,0003T³ + 1,39(S−35) + 0,017D) denizciye deniz tabanını “görme” imkânı verir (eko-derinlik ölçer); deniz tabanı kıta sahanlığı/yamacıyla derin havzalara geçer, uydular ise okyanusun senkronik izlenmesini sağlar.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 7 (Ch. 30 — Okyanuslar)

Bu ders anlaşıldı mı?