7.2 Okyanus Akıntıları

· Sinan Berat Kardaş

Okyanus akıntıları, DR ile hesaplanan mevkiposition ile gerçek mevki arasındaki farkın en büyük kaynaklarından biridir.

Bir kaptan, dead reckoning ile hesapladığı mevki ile gerçek mevkisi arasında hep küçük (bazen de büyük) bir fark bulur — Bölüm 3’te gördüğümüz bu farkın en büyük iki kaynağından biri akıntıdır. Bu Kısım, denizi görünmez nehirler gibi kat eden akıntıların nereden geldiğini ve dünya haritasında nasıl bir düzen kurduğunu anlatır.

 Akıntı Nedir, Nasıl Sınıflandırılır?

Hareket hâlindeki deniz suyuna akıntı denir; aktığı yöne set, hızına sürüklenmedrift (drift) denir. Akıntılar, kesin seyir mevkisi ile dead reckoning mevkisi arasındaki farkın iki temel kaynağından biridir (diğeri pusula hatasıcompass errordır). Elektronik seyirle sürekli rotacourse düzeltmesi mümkün olsa da, akıntı bilgisi sefer planlamasında geçiş sürelerini kısaltmak için hâlâ kullanılır ve akıntı modelleri gemi rotalama sistemlerinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Akıntılar oluşturan kuvvete göre rüzgârla oluşan veya termohalin (ısı ve tuzluluksalinity farkından kaynaklanan, tipik olarak yüzey altı) olarak; derinliğe göre yüzey/ara/derin/taban akıntısı olarak sınıflandırılabilir. Bu sınıflandırma kesin değildir — örneğin rüzgârla oluşan Antarktika Çevresel Akıntısı yüzeyden tabana kadar uzanır.

Diğer akıntı türleri:

Tür Tanım
Periyodik akıntı Hızı/yönü belirli aralıklarla döngüsel değişir (gelgit akıntısıtidal current gibi)
Mevsimsel akıntı Mevsimsel rüzgârlara bağlı hız/yön değişimi gösterir
Ortalama dolaşım Görece az periyodik/mevsimsel değişim gösteren yarı-kalıcı akıntılar
Kıyı akıntısı Sörf bölgesi dışında, kıyıya kabaca paralel akar
Kıyı boyu akıntısı Sörf bölgesi içinde, dalgaların kıyıyı açılı vurmasıyla oluşur, kıyıya paraleldir
Açık deniz / kıyıya yakın akıntı Kıyıdan uzaklığa göre adlandırılır

Akıntıları oluşturan iki temel kuvvet vardır — rüzgâr ve yoğunluk farkı — ve şimdi bunları sırayla ele alacağız.

 Ekman Taşınımı

Deniz üzerinde esen rüzgârın sürtünmesi yüzey suyunu harekete geçirir. Suyun düşük viskozitesi nedeniyle bu sürtünme okyanusun derinlerine doğrudan iletilmez; bunun yerine Coriolis kuvvetiyle dengelenerek 10-200 m kalınlığındaki görece ince bir yüzey tabakasında (Ekman tabakası) kalır. Bu tabakanın hareketine Ekman taşınımı denir.

Coriolis sapmadeviationsı nedeniyle Ekman taşınımı rüzgâr yönünde değil, Kuzey Yarımküre’de rüzgâr yönüne göre 90° sağa, Güney Yarımküre’de 90° sola kaymış yöndedir. Bu tabakadaki su miktarı yalnızca rüzgâra ve Coriolis kuvvetine bağlıdır; Ekman tabakasının derinliğinden veya suyun viskozitesinden bağımsızdır.

Yüzeyde, rüzgâr yönüyle yüzey akıntısı yönü arasındaki fark sığ kıyı bölgelerinde ~15°’den açık okyanusta en fazla 45°’ye kadar değişir. Hareket derin katmanlara iletildikçe Coriolis kuvveti akıntıyı sürekli saptırır; Ekman tabakasının tabanında akıntı, yüzey akıntısının tam tersi yönde akar. Derinlikle yön değişimi ve hız azalmasının birleşimine Ekman sarmalı denir.

Yüzey akıntısının hızı; Ekman, jeostrofik, gelgittide ve diğer akıntıların toplamıdır. Rüzgâr sürüklenmesi akıntısı, rüzgârın hızına, sürekliliğine ve esme süresine bağlıdır; genel kural olarak, rüzgâr en az 12 saat sürekli estiğinde açık denizde rüzgâr sürüklenmesi akıntısı rüzgâr hızının yaklaşık %2’si (veya biraz azı) kadardır.

Ekman taşınımının büyük ölçekli yakınsaması veya ıraksaması genel okyanus dolaşımını tetikler. Örneğin Kuzey Yarımküre subtropiklerinde, güneyde doğu rüzgârlarının kuzeye, kuzeyde batı rüzgârlarının güneye ürettiği Ekman taşınımlarının yakınsamasına Ekman pompalaması denir; bu, üst okyanusun kalınlaşmasına ve termoklinin derinleşmesine yol açar. Ortaya çıkan basınç gradyanları, Coriolis kuvvetiyle dengelenerek orta enlemlatitudelerdeki antisiklonik subtropikal girdapları oluşturur; subpolar bölgelerde ise Ekman emmesi siklonik girdaplar üretir. Bu rüzgârla oluşan girdaplar simetrik değildir:

Konum Akıntı Karakteri
Batı sınır (Gulf Stream gibi) Dar, güçlü, derin
Orta okyanus ve doğu sınır Geniş, sığ, yavaş

Örnek 4 — Rüzgâr Sürüklenmesi Akıntısı : Kuzey Yarımküre’de bir gemi, 315°’den (KB) esen ve 12 saatten uzun süredir sürekli esen 20 knotluk bir rüzgârla karşılaşıyor. Açık denizdeki rüzgâr sürüklenmesi akıntısının yönü ve hızı nedir?

  1. Rüzgâr 315°’den estiğine göre, rüzgârın gittiği yön = 315° + 180° = 135°T.
  2. Kuzey Yarımküre’de Ekman taşınımı, rüzgârın gittiği yöne göre 90° sağa sapar: 135° + 90° = 225°T.
  3. Akıntı hızı = rüzgâr hızının %2’si = 0,02 × 20 = 0,4 knot.
  4. Sonuç: Yüzey akıntısı 225°T yönünde, 0,4 knot hızındadır.

 Yoğunluk Farkı ve Jeostrofik Denge

Rüzgârın yanı sıra, akıntıların ikinci büyük nedeni yoğunluk farkıdır. Suyun yoğunluğu tuzluluk, sıcaklık ve basınca bağlı olarak değişir. Belirli bir derinlikte yoğunluk farkları yalnızca sıcaklık ve tuzluluk farkından kaynaklanır. Yeterli veriyle belirli bir derinlikteki yoğunluk dağılımı, hava haritalarındaki izobarlara benzer eş-yoğunluk çizgileriyle gösterilebilir. Yüksek yoğunluklu bölgede su yüzeyi, düşük yoğunluklu bölgeye göre daha alçaktır; en büyük fark yaklaşık 100 km’de 1 metredir.

Bu fark nedeniyle su, yüksek (düşük yoğunluklu) bölgeden alçak (yüksek yoğunluklu) bölgeye akmaya eğilimlidir; ama Yer’in dönüşü nedeniyle Coriolis kuvvetiyle saptırılır — Kuzey Yarımküre’de sağa, Güney Yarımküre’de sola. Alt yüzey basınç alanları ile Coriolis kuvveti arasındaki bu dengeye jeostrofik denge denir. Belirli bir enlemde, yoğunluk gradyanı (mesafeyle değişim hızı) ne kadar büyükse jeostrofik akıntı da o kadar hızlıdır.

Örnek 5 — Jeostrofik Eğim Karşılaştırması : İki nokta arasındaki mesafe 150 km’dir ve ölçülen deniz-yüzeyi yükseklik farkı 0,9 metredir. Bu eğim, tipik azami jeostrofik eğime (100 km’de 1 m) göre nasıldır?

  1. Ölçülen eğim: 0,9 m / 150 km = 0,006 m/km, yani 100 km başına 0,6 m.
  2. Tipik azami eğim: 100 km başına 1 m.
  3. Oran: 0,6 / 1 = %60.
  4. Sonuç: Bu bölgedeki yoğunluk gradyanı, tipik azami değerin yaklaşık %60’ı kadardır — orta şiddette bir jeostrofik akıntıya işaret eder (aşırı uç bir değer değildir).

Dünyanın Büyük Nehirleri: Okyanus Akıntı Sistemleri

Rüzgâr ve yoğunluk farkı, dünya okyanuslarında yıl boyunca görece az değişen, büyük ve adlandırılmış akıntı sistemleri kurar; rüzgârın akıntı oluşturmadaki rolü nedeniyle bu okyanus dolaşımı ile genel atmosfer dolaşımı arasında bir ilişki vardır.

Güney Okyanusu (Antarktika): Meridyensel sınırı olmayan bu okyanus, diğer okyanuslar arasında su alışverişi yapan bir “konveyör bant” gibi çalışır. Antarktika çevresinde batıdan doğuya geniş, yavaş bir akıntı olan Antarktika Çevresel Akıntısı (Batı Rüzgârı Sürüklenmesi), hem güçlü batı rüzgârları hem yoğunluk farkları ile oluşur; Atlantik’teki Brezilya ve Falkland, Pasifik’teki Doğu Avustralya ve Hint Okyanusu’ndaki Agulhas akıntılarıyla beslenir. Kıtaya bitişik dar bir kuşakta, doğu rüzgârlarına bağlı batıya akan Doğu Rüzgârı Sürüklenmesi bulunur.

Atlas Okyanusu: Ticaret rüzgârları bir ekvatoral akıntı sistemi kurar: Kuzey ve Güney Ekvatoral Akıntıları batıya akar, aralarındaki daha zayıf Ekvatoral Karşı Akıntı doğuya akar. Güney Ekvatoral Akıntı’nın bir kolu Gulf Stream‘i besler — Florida Boğazı’ndan çıkıp Florida’yı, Hatteras Burnu’nu geçerek kuzeydoğuya döner, Grand Banks sonrasında genişleyip yavaşlayarak Kuzey Atlantik Akıntısına dönüşür. Gulf Stream, koyu indigo-mavi rengiyle ayırt edilir; Labrador Akıntısı’nın soğuk suyuyla karşılaştığı keskin sınıra soğuk duvar denir. Kuzey Atlantik Akıntısı doğuda Kuzeydoğu ve Güneydoğu Sürüklenme Akıntılarına ayrılır; ilki İskandinavya’ya doğru devam ederken İzlanda güneyinde Irminger ve Norveç Akıntılarına ayrılır. Güneyde, Brezilya Akıntısı ile Falkland (Malvinas) Akıntısı’nın karşılaştığı bölgede girdaplar oluşur; ikisi birleşerek Güney Atlantik Akıntısı’nı, o da Benguela Akıntısı’nı besler. Kuzey Atlantik’in saat yönü dolaşımının ortasında akıntısız bir bölge olan Sargasso Denizi bulunur.

Pasifik Okyanusu: Atlantik’e benzer bir düzende, Kuzey Ekvatoral Akıntı Filipinler/Tayvan’ı geçtikten sonra Kuroshio (Kara Akıntı) adını alır ve Gulf Stream’e benzer biçimde ılık tropik suyu yüksek enlemlere taşır; Kuzey Pasifik Akıntısına dönüşür ve Kuzey Amerika kıyısında Kaliforniya Akıntısını besler. Bering Boğazı’ndan gelen soğuk su Oyashioyu oluşturur (buz getirir, buz dağı getirmez). Güney Ekvatoral Akıntı, Avustralya açıklarında Doğu Avustralya Akıntısı adını alır; Güney Amerika açığında ise Peru (Humboldt) Akıntısı kuzeye akar.

Hint Okyanusu: Musonlardan güçlü biçimde etkilenir; kışın Atlantik/Pasifik düzenine benzer akıntılar görülürken, yazın Kuzey Ekvatoral Akıntı ve Ekvatoral Karşı Akıntı’nın yerini doğuya akan Güneybatı Muson Akıntısı alır. Somali kıyısında Somali Akıntısı yazın yön değiştirerek 5 knotun üzerinde kuzeye akabilir.

Arktik Akıntıları: Kuzey Atlantik suları Norveç ile Svalbard arasından Arktik Okyanusu’na girer, Kuzey Kutbu üzerinden geçerek Grönland kıyısında Doğu Grönland Akıntısını oluşturur.

Girdaplar, Gizli Akıntılar Ve İklim

Büyük akıntı sistemlerinin yanında, okyanusta daha küçük ölçekli ama denizci için önemli birkaç ikincil olgu daha vardır:

  • Girdaplar ve halkalar (rings): Yatay çapları 50-150 km olan girdaplar, sıcak veya soğuk bir çekirdek etrafında kendi akıntı örüntüsüne sahiptir (soğuk çekirdekte siklonik, sıcak çekirdekte antisiklonik dönüş). En yoğunları, Gulf Stream gibi batı sınır akıntılarının menderlerinin kopmasıyla oluşan halkalardır; azami hızları ~2 knottur.
  • Alt akıntılar: Ekvator boyunca ve bazı okyanus sınırlarında, yüzeydeki akıntıya ters yönde sığ alt akıntılar bulunur. En yoğunu, Pasifik’te Galápagos’un batısında ~150 m derinlikte, ~4 km genişliğinde, hızı 1,5 m/sn’ye ulaşan Pasifik Ekvatoral Alt Akıntısıdır; Atlantik ve Hint Okyanusu’nda da (daha zayıf) benzerleri gözlenir.
  • Akıntılar ve iklim: Sıcak akıntılar geçtikleri kıyıları ılıman kılar (Gulf Stream/Kuzey Atlantik Akıntısı sayesinde İzlanda’nın kışı New York’unkinden daha ılıktır); soğuk akıntılar tam tersi etki yapar. Soğuk bir akıntı üzerinde sis, sıcak akıntı soğuk bir bölgeye girdiğinde ise “buhar dumanı (frost smoke)” oluşabilir.

Akıntı gözlem yöntemleri: Tarihsel olarak akıntı bilgisi, ölü hesap mevkisi ile gerçek mevki arasındaki farktan çıkarılıyordu. Günümüzde iki yöntem öne çıkar:

  • Uydu ile izlenen, 35 m derinlikte bir sürükleyici (drogue) taşıyan yüzer şamandırabuoylar.
  • 150 kHz’te çalışan, gövdeye monte akustik Doppler akıntı ölçerleri (~300 m derinliğe kadar ölçüm yapar, sığ sularda tabanı izler); GPS ile birlikte kullanıldığında doğru akıntı gözlemleri sağlar.

Özet — Kısım 7.2

  • Akıntı yönüne set, hızına sürüklenme denir; rüzgârla oluşan/termohalin ve yüzey/derinlik gibi sınıflandırmalar kesin sınırlar taşımaz.
  • Ekman taşınımı, rüzgâr yönüne göre Kuzey’de 90° sağa, Güney’de 90° sola sapar; tipik rüzgâr sürüklenmesi akıntısı rüzgâr hızının ~%2’sidir.
  • Yoğunluk farkları jeostrofik akıntıları doğurur (Coriolis + basınç dengesi); azami eğim ~100 km’de 1 metredir.
  • Atlas, Pasifik, Hint ve Arktik okyanuslarında rüzgâr ve yoğunluğun birlikte ürettiği büyük, adlandırılmış akıntı sistemleri (Gulf Stream, Kuroshio, Peru/Humboldt vb.) bulunur; batı sınır akıntıları dar/güçlü, doğu sınır akıntıları geniş/yavaştır.
  • Girdaplar/halkalar, alt akıntılar ve akıntı-iklim etkileşimi okyanus dolaşımının önemli ikincil olgularıdır; günümüzde akıntılar uydu şamandıraları ve akustik Doppler ölçerlerle izlenir.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 7 (Ch. 31 — Okyanus Akıntıları)

Bu ders anlaşıldı mı?