Portakal Kabuğu Üzerinde En Kısa Yol

Bölüm 1’de bir portakal kabuğunu düzleştirmenin neden imkânsız olduğunu görmüştük (haritacılıktaki projeksiyonprojection sorunu). Şimdi ters bir soru soralım: kabuğu düzleştirmeden, kabuğun ÜZERİNDE iki nokta arasındaki en kısa yolu nasıl buluruz?

Düzlemdeki cetvel burada işe yaramaz. Küre yüzeyinde “düz çizgi”nin yerini büyük daire alır (Kısım 2.1). Üç büyük dairenin kesişmesiyle küresel üçgenler oluşur, ve bunları çözmek için düzlem trigonometrisinden farklı kurallar gerekir. İşte bu Kısım tam olarak bunu anlatır.

Neden önemli? Çünkü iki farklı konu aslında aynı problemdir:

  • Kısım 2.5’teki büyük daire seyri (en kısa okyanus rotası)
  • Bölüm 5’teki gök cismicelestial bodyyle mevkiposition bulma

İkisi de aynı tür küresel üçgeni çözer — sadece köşelere verilen anlam değişir (gözlemci/gök cismi ↔ kalkış/varış noktası). Bu Kısım’ı iyi öğrenmek, aslında iki konuyu birden öğrenmek demektir.

Kadranlı Kürenin Özel Durumları

Küresel üçgenlerin kenarlarına göre özel adları vardır:

  • Bir kenarı 90°: kadrantal üçgen
  • İki kenarı 90°: bikadrantal üçgen
  • Üç kenarı da 90°: trikadrantal üçgen (bu sonuncusu eşkenardır, üç açısı da dik açıdır ve kürenin bir oktantını sınırlar)

Napier’in “Pusula Gülü” Kuralları

Dik açılı (bir açısı 90°) bir küresel üçgeni çözmek için Napier’in Dairesel Parçalar Kuralları kullanılır. Dik açıyı hesaba katmadığınızda geriye beş parça kalır: iki açı, üç kenar. Bunlardan herhangi ikisi bilinirse, üçgenin tamamı çözülebilir.

Yöntemi hatırlamak için beş dilimli bir çark hayal edin. Çarkı şöyle kurun:

  1. Dik açıyı oluşturan iki kenarı, üçgendeki sırasıyla çarka olduğu gibi yerleştirin.
  2. Kalan üç parçanın (iki açı ve hipotenüs) tümlerini alıp, onları da sırasıyla çarka yerleştirin.

Artık beş dilim tamamdır. Herhangi bir dilimi “orta parça” seçtiğinizde, ona bitişik iki dilim “komşu”, en uzaktaki iki dilim “karşıt” olur.

Kural: Orta parçanın sinüsü, iki şekilde de hesaplanabilir:

  1. Komşu parçaların tanjantlarının çarpımına eşittir.
  2. Karşıt parçaların kosinüslerinin çarpımına eşittir.

(Not: bir tümlenin ko-fonksiyonu, elemanın kendi fonksiyonudur — tümler-A’nın kosinüsü, A’nın sinüsüdür.)

Bu çarktan türetilen formüller (a, b kenarları; A, B açıları; c hipotenüs; dik açı C’de):

  • sin a = tan b cot B = sin c sin A
  • sin b = tan a cot A = sin c sin B
  • cos c = cot A cot B = cos a cos b
  • cos A = tan b cot c = cos a sin B
  • cos B = tan a cot c = cos b sin A

İşaret kuralları:

  • Bir eğik açı ile karşısındaki kenar her zaman aynı kadrandadır.
  • a ve b aynı kadrandaysa, hipotenüs c 90°’den küçüktür; farklı kadrandaysa c 90°’den büyüktür (kadrantal üçgende kurallar biraz farklılaşır).
  • Bilinenler bir açı ve karşısındaki kenarsa, iki çözüm mümkündür.

Dik Açısı Olmayan Üçgenler: İki Yol

Eğik (dik açısız) bir küresel üçgen iki şekilde çözülebilir:

  1. Bir köşeden karşı kenara (gerekirse uzatılmış hâline) dikme indirip üçgeni ikiye bölmek, her yarıyı Napier kurallarıyla çözmek.
  2. Bilinen üç parçaya özel türetilmiş doğrudan formülleri kullanmak.

Seyirde en sık karşılaşılan durum şudur: iki kenar ve aralarındaki açı biliniyor (a, b, C). Üçüncü kenar şu formülle bulunur:

cos c = cos a cos b + sin a sin b cos C

Bu formülü aklınızda tutun. Kısım 2.5’teki büyük daire mesafesi formülü, bunun birebir aynısıdır:

  • “İki kenar” = iki noktanın ko-enlemlatitudeleri (90°−L1, 90°−L2)
  • “Aralarındaki açı” = boylamlongitude farkı (DLo)

Yani büyük daire seyrini ayrı bir konu olarak ezberlemenize gerek yok. Burada öğrendiğiniz tek formülün bir uygulamasıdır.

Aynı Üçgen, İki Farklı İsim

Şimdi Kısım’ın başında verdiğimiz sözü tutalım: büyük daire seyri (Kısım 2.5) ile gök cismiyle sight reduction (Bölüm 5), aynı küresel üçgenin iki yüzüdür:

Büyük Daire Seyri Sight Reduction
Kalkış noktası Gözlemcinin varsayılan mevkisi
Varış noktası Gök cisminin coğrafi konumu
Boylam farkı (DLo) Yerel saat açısıhour angle (LHA)
Büyük daire mesafesi 90° − irtifa
Başlangıç rotası Azimut açısı

Bu benzerlik sayesinde, gök cismi irtifası hesaplamak için hazırlanmış tablolar (örn. Pub. No. 229, bkz. Kısım 1.4) büyük daire mesafesi ve rotası bulmak için de doğrudan kullanılabilir (bkz. Kısım 2.5). Aynı aracın iki farklı işte kullanılması gibi düşünebilirsiniz.

Özet

  • Küre yüzeyinde “düz çizgi”nin yerini büyük daire, düzlem üçgenin yerini küresel üçgen alır.
  • Dik küresel üçgenler Napier’in beş-dilimli çark kuralıyla çözülür.
  • Eğik küresel üçgenler ya dikme indirilerek ikiye bölünür, ya da doğrudan formüllerle (örn. iki kenar+açıdan üçüncü kenar) çözülür.
  • Bu tek çözüm yöntemi, hem büyük daire seyrinin (Kısım 2.5) hem gök cismiyle mevki bulmanın (Bölüm 5) ortak matematiksel temelidir.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 5 (Ch. 21 — Seyir Matematiği: Küresel Trigonometri)