Hygrometer (Higrometre, Nem Ölçer)

Higrometre, havadaki nemi ölçerek ambar içi yoğuşma ve terleme riskini değerlendirmeye ve havalandırma kararlarını vermeye yardım eder.

Deniz taşımacılığında taşınan yüklerin ıslanması, küflenmesi veya paslanmasıyla sonuçlanan yük hasarlarının en büyük bölümü ambar içi yoğuşma olaylarından kaynaklanır. Havanın nem tutma kapasitesi sıcaklıkla doğrudan değiştiğinden, köprüüstü vardiya zabitiofficer of the watch (OOW)nin ambar havalandırma rejimini doğru yönetebilmesi için açık havanın ve ambar havasının bağıl nemrelative humidityini (relative humidity) ve çiğ noktasını (dewpoint) sürekli takip etmesi gerekir.

Bu amaçla köprüüstü kanatlarında yer alan özel koruyucu siperler içinde deniz tipi higrometre (psikrometre / ıslak ve kuru hazneli termometre) kullanılır.

1. Donanım Yapısı ve Stevenson Siperi (Stevenson’s Screen)

  • Mason Tipi Çift Termometre:

– Kuru Hazneli Termometre (Dry Bulb): Cıva haznesi tamamen kuru olan ve serbest atmosferin fiili çevre sıcaklığını ölçen standart termometredir.

– Islak Hazneli Termometre (Wet Bulb): Cıva haznesi ince, temiz bir müslin tülbent fitille (muslin wick) sarılmış ve bu fitilin ucu saf su (distilled water) dolu küçük bir kaba daldırılmış termometredir. Fitil, kılcallık etkisiyle suyu sürekli hazneye çeker.

  • Stevenson Siperi (Stevenson’s Screen):

– Köprüüstü kanatlarına açık havaya monte edilen, beyaz boyalı ve çift panjurlu (louvered) ahşap veya fiberglas muhafaza dolabıdır.

– İçeride havanın serbestçe sirküle etmesini sağlarken; termometreleri doğrudan güneş ışığından, rüzgarın yapay soğutma etkisinden (wind chill), gemi bacasından gelen ısıdan ve tuzlu deniz serpintisinden korur.

 

2. Termodinamik Çalışma Prensibi ve Sıcaklık Düşüşü

  • Buharlaşma ve Gizli Isı (Latent Heat): Suyun sıvı fazdan gaz fazına geçebilmesi için dışarıdan ısı alması gerekir. Islak haznedeki tülbentten su buharlaşırken ihtiyaç duyduğu gizli ısıyı termometrenin cıva haznesinden çeker; bu nedenle ıslak termometre daima kuru termometreden daha düşük bir sıcaklık gösterir.
  • Islak Hazne Düşüşü (Depression of the Wet Bulb): İki termometre arasındaki sıcaklık farkıdır ($T_{\text{kuru}} – T_{\text{ıslak}}$):

– Hava kuru ise: Buharlaşma çok şiddetli olur; cıva haznesi hızla soğur ve iki termometre arasındaki fark büyür.

– Hava neme doymuş ise (%100 Bağıl Nem): Havada yeni su buharına yer kalmadığından buharlaşma tamamen durur. Isı kaybı oluşmaz ve her iki termometre tamamen aynı sıcaklığı gösterir.

  • Değerlerin Hesaplanması: Kuru hazne sıcaklığı ve aradaki fark değeri kullanılarak köprüüstünde bulunan kalibre edilmiş Psikrometrik Cetvellerden (Hygrometric Tables) havanın Bağıl Nemi (%) ve Çiğ Noktası Sıcaklığı ($T_d$) doğrudan tespit edilir.

 

3. Ambar Havalandırması ve Yük Emniyeti (Cargo Sweat vs. Ship Sweat)

Higrometre okumaları, kuru yük ve dökme yük gemilerinde ambar fanlarının çalıştırılma kararını belirleyen yegane kriterdir:

  • Çiğ Noktası (Dewpoint): Mevcut havanın içindeki su buharının doyma noktasına ulaşarak yoğunlaşmaya (çiğ / su damlacığı haline gelmeye) başladığı sıcaklıktır.

 

A. Gemi Terlemesi (Ship Sweat)

  • Sıcak ve nemli iklimlerden (örn. Güneydoğu Asya) soğuk iklimlere (örn. Kuzey Avrupa) seyreden gemilerde görülür.
  • Gemi gövde sacları dışarıdaki soğuk deniz suyu ve hava nedeniyle hızla soğur. Ambarın içindeki sıcak havanın çiğ noktası, soğuyan çelik sacların sıcaklığından yüksek kalırsa ambar tavanında ve bordalarda yoğun su damlaları oluşarak yükün üzerine akar.
  • Önlem: Dış havanın çiğ noktası ambar havasının çiğ noktasından düşükse ambarlar sürekli havalandırılmalı, ambar içindeki nem dışarı tahliye edilmelidir.

 

B. Yük Terlemesi (Cargo Sweat)

  • Soğuk iklimden yüklenip sıcak ve nemli bölgelere seyreden gemilerde (özellikle çelik saç, konserve, dökme tahıl yüklerinde) görülür.
  • Yükün kendi sıcaklığı uzun süre soğuk kalır. Eğer ambarlara dışarıdaki sıcak ve yüksek çiğ noktasına sahip hava fanlarla basılırsa, sıcak hava soğuk yüke çarptığı anda yoğuşur ve yük doğrudan kendi üzerinde ıslanarak paslanır/bozulur.
  • Önlem: Dış havanın çiğ noktası ambar havasının veya yükün çiğ noktasından yüksekse havalandırma derhal durdurulmalı ve ambarlar sızdırmaz şekilde kapatılmalıdır.

 

4. Meteorolojik Erken Uyarı Görevi

Atmosfer basıncındaki düşüşle birlikte havadaki bağıl nemin ve çiğ noktasının hızla yükselmesi; geminin rotacoursesı üzerinde yaklaşmakta olan bir alçak basınç merkezinin (depression), sıcak cephefrontnin veya tropikal fırtınanın (Tropical Revolving Storm – TRS) en erken fiziksel belirtilerindendir.