Hydrometer (Hidrometre, Dansimetre)

Hidrometre, geminin yüzdüğü suyun yoğunluğunu ölçerek yükleme hattına göre ne kadar derin yüklenebileceğini hesaplamaya yarar.

Uluslararası Yükleme Hatları Sözleşmesi (ICLL 1966) uyarınca her ticaret gemisinin bordasında mevsimlere ve seyir bölgelerine göre aşılmaması gereken yasal yükleme markaları (Plimsoll Markası) bulunur. Ancak suyun kaldırma kuvveti doğrudan sıvının yoğunluğuna bağlıdır; aynı ağırlıktaki bir gemi yoğun deniz suyunda daha az batarken (fribordu artar), nehir ve limanlardaki az yoğun sularda veya tatlı suda daha derine batar (draftı artar).

Yükleme yapan bir geminin zabiti; limandan ayrılıp açık denize ($1025\text{ kg/m}^3$ standart tuzlu su) ulaştığında yasal fribord sınırlarını aşmayacak şekilde, liman suyunda gemiyi ne kadar fazladan batırabileceğini (Liman Suyu Payı – Dock Water Allowance / DWA) hesaplamak için liman suyunun yoğunluğunu hidrometre (dansimetre) ile hassas biçimde ölçmek zorundadır.

1. Çalışma İlkesi ve Mekanik Yapısı

  • Arşimet Prensibi: Serbest yüzen bir cisim, kendi ağırlığına tam olarak eşit ağırlıkta sıvıyı yer değiştirir. Hidrometrenin kütlesi sabittir; dolayısıyla içine daldırıldığı sıvı az yoğun ise alet daha derine batar, sıvı çok yoğun ise alet yukarı kalkar.
  • Fiziksel Bileşenleri:

– Taksimatlı Sap (Graduated Stem): $1000 – 1025\text{ kg/m}^3$ (veya $1.000 – 1.025\text{ t/m}^3$) arasında hassas bölümlendirilmiş ince dikey boru.

– Yüzdürme Haznesi (Float Chamber): Aletin dikey yüzebilmesini sağlayan içi hava dolu geniş küresel/silindirik hazne.

– Denge Ağırlığı Haznesi (Lead Shot / Mercury Chamber): Aletin devrilmeden su içinde daima tam dik durmasını sağlayan, tabana yerleştirilmiş kurşun saçma veya cıva dolgusu.

  • Malzeme: Paslanmaz çelik, cilalı pirinç veya camdan imal edilir.

 

2. Liman Suyu Numunesi Alma Prosedürü (İyi Denizcilik Uygulaması)

Hatalı bir yoğunluk ölçümü, geminin aşırı yüklenmesine (overloading) veya eksik yük alarak navlun kaybına uğramasına yol açar. Doğru ölçüm için şu adımlar izlenir:

  1. Örnekleme Yeri: Numune mutlaka geminin vasatından (orta kesit / amidships) alınmalıdır. Baş veya kıç tarafta akıntı ve pervane etkisi yanıltıcı olabilir.
  1. Derinlik Eşitlemesi: Temiz bir kova vasattan sarkıtılarak su yüzeyinden alınmaz. Kova, geminin o andaki ortalama draft seviyesine kadar batırılır ve suyun sıcaklığı ile kovanın sıcaklığı eşitlenene kadar kısa bir süre orada bekletilir. Yüzey suyu; güneşten ısınmış, yağmurla seyrelmiş veya liman atıklarıyla kirlenmiş olabileceğinden yanıltıcıdır.
  1. Tahliyelerden Uzaklık: Kova, makine dairesi soğutma suyu, balast tahliyesi veya sintine gibi borda çıkışlarından (overboard discharges) tamamen uzakta bir noktadan daldırılmalıdır.
  1. Ölçümün Yapılması:

– Kova güverteye alındıktan sonra suyun durulması beklenir.

– Hidrometre kovaya bırakılır ve suyun yüzey gerilimini kırmak için alete hafif bir döndürme hareketi (slight twist) verilir.

– Alet salınımını tamamlayıp dengelendiğinde, sıvının menisküs çizgisinin sapa temas ettiği seviyeden yoğunluk değeri doğrudan okunur.

 

3. Matematiksel Hesaplamalar: FWA ve DWA

A. Tatlı Su Payı (Fresh Water Allowance – FWA)

Geminin standart tuzlu sudan ($1025\text{ kg/m}^3$) tamamen tatlı suya ($1000\text{ kg/m}^3$) geçtiğinde draftında meydana gelecek artış (batma) miktarıdır:

$\text{FWA} = \frac{\Delta}{40 \times \text{TPC}}\quad (\text{cm cinsinden})$

(Burada $\Delta$ geminin yaz deplasmanı (ton), $\text{TPC}$ ise santimetre batırma tonajıdır).

B. Liman Suyu Payı (Dock Water Allowance – DWA)

Geminin bulunduğu liman suyunun yoğunluğu $1000$ ile $1025\text{ kg/m}^3$ arasında bir değerde (acı su / brackish water) olduğunda, yükleme hattının ne kadar batırılabileceğini belirleyen formüldür:

$\text{DWA} = \frac{1025 – \rho_{\text{liman}}}{25} \times \text{FWA}$

  • Örnek Uygulama:

– Geminin $\text{FWA}$ değeri: $150\text{ mm}$

– Hidrometre ile ölçülen liman suyu yoğunluğu: $1010\text{ kg/m}^3$

$\text{DWA} = \frac{1025 – 1010}{25} \times 150 = \frac{15}{25} \times 150 = 90\text{ mm}$

  • Operasyonel Anlamı: Gemi limanda bağlıyken fribord markasındaki Yaz (S) çizgisini $90\text{ mm}$ kadar batıracak şekilde yükleme yapabilir. Gemi açık denize çıkıp $1025\text{ kg/m}^3$ yoğunluktaki suya girdiğinde kaldırma kuvveti artacak ve gemi tam olarak yasal Yaz Yükleme Çizgisine kadar yükselecektir.

 

🌊 İnteraktif Araç: Plimsoll ve Yoğunluk Göstergesi
Hidrometrede okuduğunuz yoğunluğun draftı nasıl değiştirdiğini görün: simülatörde su yoğunluğunu 1025’ten 1000 kg/m³’e düşürün ve su hattının Plimsoll diskinde S’den F markasına yükselişini izleyin. Simülatörü aç →

4. Draft Sörveyi ile İlişkisi

Dökme yük gemilerinde yük miktarının tespiti amacıyla yapılan Draft Sörveyi (Draft Survey) hesaplamalarında hidrometre ölçümü başroldedir. Deplasman hesabında yoğunluk katsayısı doğrudan çarpan olarak kullanıldığından; hidrometre okumasında yapılacak $0.001\text{ t/m}^3$‘lük en küçük bir hata, panamax veya capesize bir gemide yüzlerce tonluk yük ağırlığı hatasına neden olur.