Bölüm 40 Heel Due to Turning (Dönüşte Oluşan Meyil Açısı ve Savrulma Dinamiği)

Dönüşte meyil, dümen basıldığında merkezkaç kuvveti ile suyun gövdeye uyguladığı yanal kuvvetin oluşturduğu kuvvet çiftinden kaynaklanır.

Seyir halindeki bir gemide dümen kullanıldığında, gemi dairesel bir rotacourseya girer. Bu dönüş sırasında gemiye etkiyen merkezkaç kuvveti (centrifugal force) ile suyun gövdeye uyguladığı yanal hidrodinamik direnç birlikte bir kuvvet çifti oluşturur ve gemiyi yana yatırır (Heel due to turning).

Bu etki; yüksek hızlı konteyner gemilerinde, Ro-Ro gemilerinde, hızlı yolcu feribotlarında ve hafif balastlı teknelerde yüksek süratte yapılan sert manevralarda büyük meyil açılarına dönüşebilir ve güvertedeki yüklerin kaymasına veya alabora riskine yol açabilir.

Dönüş Sırasında Meyil Açısı Hangi İki Evrede Gelişir?

Gemiye alabanda dümen basıldığında meyil hareketi iki ayrı zaman diliminde gerçekleşir:

  1. İlk Anlık Evre (Dümen Basıldığı An – İçe Doğru Hafif Yatış):

– Dümen sancağa basıldığı anda dümen palası üzerindeki yanal su itkisi su hattının altında (geminin ağırlık merkezinin altında) oluşur.

– Bu ilk kuvvet gemiyi birkaç saniyeliğine çok hafifçe dönüş yönünün içine doğru (sancağa) meyleder.

  1. Kararlı Dönüş Evresi (Dönüş Çemberi – Dışa Doğru Savrulma Meyli):

– Gemi dönüş çemberine oturup dairesel harekete başladığı andan itibaren ağırlık merkezine etki eden merkezkaç kuvveti baskın hale gelir.

– Merkezkaç kuvveti gemiyi dönüş çemberinin dışına doğru (iskeleye) güçlü şekilde yatırır. Denizcilikte hesaplanan ve tehlike oluşturan ana meyil açısı bu dışa savrulma açısıdır ($\theta$).

 

Devirici Moment Çiftini Hangi Kuvvetler Oluşturur?

Dönüş meylini doğuran iki temel yatay kuvvet vardır:

  1. Merkezkaç Kuvveti ($F_c$):

– Geminin kütlesinden kaynaklanır ve doğrudan geminin ağırlık merkezinden ($G$) dışarıya doğru etkir:

$F_c = \frac{W \times v^2}{g \times r} \quad (\text{ton})$

– $W$: Geminin deplasmanı (ton)

– $v$: Geminin hızı ($\text{m/s}$ cinsinden; $v \approx 0{,}5144 \times V_K$)

– $r$: Dönüş dairesinin yarıçapı (metre)

– $g$: Yerçekimi ivmesi ($9{,}81\text{ m/s}^2$)

  1. Yanal Su Direnci (Hydrodynamic Resistance):

– Gemi dönüşte dışa doğru kayarken (drift açısıyla), suyun ıslak gövdeye gösterdiği eşit ve zıt yöndeki direnç kuvvetidir.

– Yaklaşık olarak su altı yüzme merkezi ($B$) veya yarı draft seviyesinden ($d/2$) içeriye (dönüş merkezine) doğru etkir.

  1. Devirici Moment Kolu:

Merkezkaç kuvvetinin etki noktası ($G$) ile su direncinin etki noktası ($B \approx d/2$) arasındaki düşey mesafedir:

$\text{Kaldıraç Kolu} = \left( KG – \frac{d}{2} \right) \cos\theta$

$\text{Devirici Moment} = \frac{W \times v^2}{g \times r} \times \left( KG – \frac{d}{2} \right) \cos\theta$

 

Kararlı Meyil Açısı Nasıl Hesaplanır?

Dönüş çemberinde geminin kendi statik doğrultucu momenti ($W \times GM \sin\theta$) ile rüzgar/merkezkaç devirici momenti eşitlenir:

$W \times GM \sin\theta = \frac{W \times v^2}{g \times r} \times \left( KG – \frac{d}{2} \right) \cos\theta$

Her iki taraf $W \times GM \cos\theta$‘ya bölündüğünde Dönüş Meyil Açısı Formülü elde edilir:

$\tan\theta = \frac{v^2 \times \left( KG – \frac{d}{2} \right)}{g \times r \times GM}$

  • Gemi Hızı Knot ($V_K$) Cinsinden İfade Edilirse:

$\tan\theta \approx \frac{(V_K)^2 \times \left( KG – \frac{d}{2} \right)}{37{,}1 \times r \times GM}$

 

Dönüş Meylini Hangi 4 Faktör Büyütür?

Formülden görüleceği üzere meyil açısı şu değişkenlere doğrudan bağlıdır:

  1. Gemi Hızı ($V_K^2$): En etkili parametredir! Hızın karesiyle büyür. Hız 2 katına çıktığında savrulma açısının tanjantı tam 4 katına çıkar.
  1. Dönüş Yarıçapı ($r$): Dümen ne kadar sert basılırsa dönüş çemberi o kadar daralır ($r$ küçülür); $r$ ile ters orantılı olduğundan meyil açısı katlanır.
  1. Düşey Kaldıraç Kolu ($KG – d/2$): $KG$ ne kadar yüksekteyse (özellikle güvertesinde konteyner veya yolcu binaları olan gemilerde) kaldıraç kolu o kadar uzar ve devirici moment büyür.
  1. Metasantrik Yükseklik ($GM$): $GM$ paydada yer alır; gemi ne kadar narinse ($GM$ küçükse), aynı dönüş manevrasında alacağı meyil açısı o kadar büyük olur.

 

Köprüüstünde Nelere Dikkat Edilmeli? (Emniyet Kılavuzu)

  • Yüksek Hızda Acil Durum Manevraları: $20 – 24\text{ knot}$ hızla ilerleyen bir konteyner gemisinde çatışmayı önlemek için aniden alabanda dümen basılırsa, gemi saniyeler içinde $15^\circ – 20^\circ$‘lik ani bir dönüş meyli alabilir.
  • Yük Kayması Tehlikesi: Bu ani meyil güvertedeki konteyner lashing kilitlerine devasa yanal yük bindirerek bağların kopmasına ve yüklerin denize dökülmesine yol açar.
  • Zabit Kuralı: Sert dümen basılmadan önce mutlaka ana makine devri düşürülerek gemi hızı azaltılmalıdır.

Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates