Demirleme donanımları, geminin rüzgar ve akıntı kuvvetlerine karşı deniz dibine sabitlenmesini sağlayan temel araçlardır. Tarihsel olarak demirleme fikri, M.Ö. 6000’li yıllarda Nil Nehri’nde kullanılan taş dolu sepetlere kadar uzanmaktadır. Günümüzde, özellikle deniz aşırı sanayi ve artan gemi boyutları nedeniyle demirleme sistemleri karmaşık mekanik standartlara bağlanmıştır. Bu rehberde, demirleme donanımlarının işleyişini, standartlarını ve operasyonel prosedürlerini teknik bir yaklaşımla inceliyoruz.
1. Demir Tiplerinin Sınıflandırılması ve Geometrisi
Demirlerin tasarımı, zemin tutuculuğu ve gemi üzerinde depolanma şekline göre sınıflandırılır. Geleneksel Çipolu Demir (Admiralty Pattern), zeminde sürüklendiğinde çiposunun yatay konuma gelerek tırnaklardan birinin zemine saplanmasını sağlar. Bu demir tipinde çipo ağırlığının, toplam demir ağırlığının (çipo hariç) yüzde 25’i kadar olması gerekir. Ağırlığı 610 kilogramın altındaki çipolu demirlerde eğimli çipo tasarımı görülürken, genel tutma kapasitesi kendi ağırlığının 3 ila 4 katı civarındadır.
Ticaret gemilerinde standart olarak kullanılan Çiposuz Demirlerde (Hall Tipi) hareketli kollar, bedenle 45 dereceye kadar açı yapabilir. Loçaya çekilerek istiflenmesi kolaydır. Kurallar gereği bu demirlerde kafa grubunun ağırlığı, toplam ağırlığın en az beşte üçü olmak zorundadır. Bu demirlerin tutma kapasitesi ağırlığının yaklaşık 4 katıdır, ancak kollar zemin içinde tam açıyla dönmezse tutuculuk zayıflar. AC14 gibi döküm demirlerde ise kollar 35 dereceye kadar açılır ve standart çiposuz demirlere göre iki kat daha fazla tutma kapasitesi sunar. Bu yüksek kapasite, klas kuruluşları tarafından demir ağırlığında yüzde 25’lik bir indirim uygulanmasına olanak tanır.
Küçük teknelerde veya açık deniz platformlarında özel geometrili demirler tercih edilir:
- Danforth demirleri, çiposunun kafa kısmından geçmesi sayesinde kolay istiflenir ve kendi ağırlığının 14 katına kadar tutuculuk sağlar; ancak zemine saplanmadan önce kayma eğilimi gösterebilir.
- CQR (saban) demiri sürüklenmedriftye karşı yüksek direnç gösterir.
- Açık deniz operasyonlarında kullanılan tek parça Bruce demiri, zemine hangi açıyla düşerse düşsün kendi kendine düzelme özelliğine sahiptir ve 14,500 lb (yaklaşık 6.5 ton) ağırlığındaki bir Bruce demiri, 45,000 lb (yaklaşık 20 ton) ağırlığındaki standart bir demirin yerini alabilir.
- Flipper Delta demirinde ise tırnak açısı zemin türüne göre ayarlanabilir; yumuşak kil için 50 derece, sert veya taşlaşmış kum için 28 derece, genel koşullar için ise 36 derecelik açılar kullanılır.
2. Sertifikasyon, Test Prosedürleri ve Zincir Dinamikleri
Ağırlığı 76 kilogramı (168 lb) geçen her demir yasal teste tabidir. Dökme çelik demirlerin 762 kilogramdan (15 cwt) ağır parçaları, 3.6 metre (12 ft) yükseklikten çelik levha üzerine düşürülür. Ardından 3.2 kilogramlık (7 lb) bir balyozla vurularak net bir çınlama sesi verip vermediği kontrol edilir. Dökme demirler için yapılan bükme testinde (bending test) ise ayrılmış bir test parçası soğuk halde 90 derece bükülür ve çatlama olup olmadığı gözlemlenir.
Zincirler 27.5 metrelik (15 kulaç) kilitler halinde test edilir. İmalatçı firma, çekme-kopma (tensile breaking stress) testinin yapılması için kilit uzunluğuna ek olarak 3 adet fazla bakla üretir. Lokmalı (stud link) zincir, kullanıldığı demir malzemeye göre 1.6 ila 1.8 kat, açık baklaya göre ise yüzde 50 daha fazla mukavemet gösterir. Bir zincirliğin kapasitesi hesaplanırken, her bir metrik ton zincir için ortalama 0.5 metreküp hacim ayrılır. Lloyd’s kurallarına göre, zincir baklasının en çok aşınan yerindeki çapı, orijinal çapının yüzde 11 altına düştüğünde o kısım yenilenmek zorundadır.
Kilit bağlantılarında nikel çelikten üretilen Kenter kilidi yaygındır. Bu kilit; iki yarım parça, orta lokma ve konik kerye pimi olmak üzere dört parçadan oluşur. Çapraz çakılan kerye pimi, yuvasına yerleştirilen kurşun bir tapayla sabitlenir. “D” tipi kulaklı kilitler demir bağlantısında kullanıldığında, atılma esnasında takılmaları önlemek amacıyla kilidin kavisli kısmı daima demire bakacak şekilde donatılır ve kilit pimi 1:16 oranında konikleştirilmiş çelik, dişbudak veya bambu ağacından yapılır.
3. Demirleme Manevrası ve Zincirin Kontrolü
Demirleme planı hazırlanırken suyun derinliği, zemin yapısı, geminin kalacağı süre, salma dairesi, hava koşulları, akıntı şiddeti, rüzgara maruz kalan tekne alanı ve demirin tutma gücü değerlendirilir. Standart olarak su derinliğinin asgari 4 katı kaloma verilir. Büyük gemilerde veya ağır demir donanımlarında demirin serbest düşüşle atılması fren sistemlerine aşırı yük bindireceğinden, demir zemin seviyesine kadar ırgat motoru ile yürütülerek (walk back) indirilir. Şerit (band) fren sistemleri kullanım sırasında ısı üretebilir ve limitleri aşıldığında durdurma işlevini kaybedebilir. Disk fren sistemleri ise hidrolik basınçla daha stabil bir durdurma sağlasa da deniz ticareti gemilerinden çok açık deniz sektöründe yaygındır.
Bırakılan kaloma miktarının anlaşılması için zincir kilitleri tel ve boya ile markalanır. Örneğin dördüncü kilit için, Kenter kilidinin her iki yanından sayılarak dördüncü lokmalı baklaların lokmaları tel ile sarılır ve bu aralık beyaza boyanır. Telle sarma işlemi, gece karanlığında vardiya zabitiofficer of the watch (OOW)nin eliyle dokunarak kilit miktarını anlamasını sağlar. D tipi kilit kullanıldığında, kilidin hemen yanındaki açık baklalar sayıma dahil edilmez.
Demirleme iletişiminde kullanılan tanımlar şu şekildedir:
- Kabandura (A-Cockbill): Demirin loçadan dikey olarak dışarı sarkması ve tırnaklarının gemi bordasına dönük olması.
- Salpa (Aweigh): Demirin deniz dibinden koptuğu an.
- Akova (Hove in sight): Demir tacının su yüzeyine çıktığı an.
- Demir Tutmuş (Brought up): Geminin yolunun kesilmesi ve kalomanın gerilerek kavisli (catenary) bir hat oluşturması.
- Çapariz (Foul hawse): Çift demir atıldığında zincirlerin dolanması durumudur; 180 derece dönüş “cross”, 360 derece “elbow”, 720 derece “round turn” olarak adlandırılır.
- Snub: Zincirin akışının fren sıkılarak durdurulması.
- Surge: Zincirin kendi ağırlığıyla akmasına izin verilmesi.
4. Demir Vardiyası ve Acil Durum Prosedürleri
Demirde bulunan bir gemide vardiya zabiti, pusula kerterizbearingleri, radarın mesafe ve kerteriz ölçüm araçları (VRM/EBL) veya GPS yardımıyla gemi pozisyonunu periyodik olarak kontrol etmelidir. Tarama durumunu tespit etmek için köprüüstü kanadından denize bir iskandilsounding sarkıtılıp kurşunun ileri doğru gidip gitmediği izlenebilir. Ayrıca baş üstündeki personel, zemin üzerinde sürüklenen demirin yarattığı titreşimi zincire dokunarak hissedebilir. Kısıtlı görüş şartlarında gemi kural 35(g) gereği bir kısa, bir uzun, bir kısa düdük çalarak uyarı verir.
Başka bir geminin demir tarayarak geminizin üzerine doğru gelmesi durumunda derhal Master’a bilgi verilir. Kural 34(d) uyarınca karşı geminin dikkatini çekmek için en az 5 kısa ve seri düdük çalınır. Makine dairesi en kısa sürede manevraya hazır hale getirilir. Gemiye su akışı yardımıyla yön vermek (sheer away) için dümen alabanda basılabilir. Çatışma riski kesinleştiğinde ve manevra için zaman kalmadığında uygulanacak en son çare, hırsa mapasını (bitter end) ayırarak zinciri ve demiri denize bırakmaktır (slipping the cable). Modern gemilerde zincirin güverte üzerinden veya zincirlik dışından bir güvenlik pimi kaydırılarak serbest bırakılması mümkündür.