Bütün teori sonunda zabitin elindeki belgelere ve her seferde doldurduğu forma dönüşür. Bu kısım, öğrendiklerimizin pratikte nasıl kullanıldığını gösterir.
12.1 Meyil Deneyi — Lightweight ve KG Nereden Gelir?
Tasarımda hesaplanan KG ile inşa sonrası gerçek KG arasında her zaman küçük bir fark vardır. Bu yüzden yeni inşa ve kapsamlı tadilat sonrası gemilerde SOLAS/IMO gereği meyil deneyi yapılır. Amaç: boş gemi ağırlığı (Lwt) ve boş gemi KG’si.
Prensip: Bilinen bir w ağırlığı enine d kadar kaydırılır → gemi küçük bir açıyla yatar (1–3°, 4°’yi geçmemeli). Bu, 5.1’deki list formülünün tersten kullanılmasıdır: açıyı ölçüp GM‘yi buluyoruz.
tan θ = a/Lşakül GM = w d/(W tan θ) = w d L/(W a) KG = KM − GM
(a: şakül sapmadeviationsı, L: şakül boyu; KM deney draftına göre hidrostatikten okunur.)
Deney koşulları:
- Rüzgarsız, dalgasız, akıntısız korunaklı havuz/rıhtım
- Palamarlar gevşek, iskele kalkık, kablo ve hortumlar gergin değil
- Tanklar ya tam dolu ya tam boş — kısmen dolu tank serbest yüzey yaratır (7.1)
- Baş, orta, kıç draftlar iki bordadan okunur; su yoğunluğu hidrometreyle ölçülür → W kesinleşir
- Tersane personeli karaya çıkarılır; gemideki fazladan malzeme (çıkarılacak) ve eksik ekipman (eklenecek) tartılıp listelenir
- Ağırlık 4 adımda kaydırılır; en az iki şakülden toplam 8 bağımsız okuma alınıp grafiğe işlenir
Deney durumundan boş gemiye:
Lwt = Wdeney − Σwçıkarılacak + Σweklenecek
KGboş = (Mdeney − ΣMçıkarılacak + ΣMeklenecek)/Lwt
Boş gemi büyümesi (lightship growth): Her havuzlamada boya katmanları, balast tanklarında çamur, sonradan eklenen cihaz/anten, yapısal değişiklikler → beş yılda %0,5–1,5 artış; eklemeler genelde yukarıda olduğu için KG yükselir.
Kurallar: Yolcu gemileri ve bazı yük gemilerinde 5 yılda bir boş gemi sörveyi; Lwt %2’den fazla değişirse ya da LCG LBP’nin %1’inden fazla kayarsa yeniden meyil deneyi zorunlu.
12.2 Trim ve Stabilite Kitapçığı
SOLAS II‑1 ve ICLL gereği her ticaret gemisinde, meyil deneyi verileriyle hazırlanmış ve bayrak devleti/klas onaylı bir kitapçık bulunmalıdır; onaysız kitapçıkla sefer yapılamaz. Kaptan, limandan ayrılmadan önce yükleme durumunun kriterlere uyduğunu hesaplayıp kaydetmekle yükümlüdür.
Kitapçığın 8 bölümü — ve dersin hangi kısmına karşılık geldiği:
| Bölüm | İçerik | Dersteki yeri |
|---|---|---|
| 1. Genel bilgiler | Gemi kimliği, ana boyutlar, yaz draftı/fribordu, Lwt, KG, LCG | 2.1, 12.1 |
| 2. Operasyonel notlar | IS Code 2008 kriterleri, serbest yüzey, baş yüksekliği, buzlanma, rüzgar kriteri, su geçirmez kapılar, çapraz dengeleme | Kısım 6, 7, 9 |
| 3. Tank tabloları | Hacim, ton, Kg/Lcg/Tcg, azami FSM | 7.1 |
| 4. Kargo alanları | Tahıl/balya hacmi, konteyner yuvaları, ambar merkezleri | 7.5, 11.1 |
| 5. Hidrostatik tablolar | Draft bazında W, TPC, MCTC, LCB, LCF, KB, KM_T, KM_L | Kısım 2, 3, 8 |
| 6. KN eğrileri | 10°, 20°, 30°, 40°, 50°, 60°, 75°, 90° | 6.1 |
| 7. Limit eğrileri | Her draftta azami KG / asgari GM | 12.3 |
| 8. Tipik yükleme durumları | Boş gemi, balastlı kalkış/varış, homojen yük, tahıl, ağır cevher, güverte kerestesi, %10 yakıt kalmış ara liman | — |
Loadicator: Bütün bu veriler onaylı yükleme yazılımına işlenmiştir; zabit yük ve iskandilsounding verilerini girer, yazılım KG, GM, trim ve boyuna mukavemeti (kesme kuvveti, eğilme momenti) hesaplar. Sistem arızalanırsa hesap kitapçık verileriyle elle (pro‑forma ile) yapılır.
12.3 Basitleştirilmiş Stabilite Bilgisi — Küçük Tekneler
Balıkçı tekneleri, küçük kosterler, servis tekneleri ve römorkörlerde GZ eğrisi çizmek gerçekçi değildir. IMO ve MCA iki pratik yöntem verir:
Yöntem 1 — Azami KG / asgari GM eğrisi: Tüm IMO kriterleri her draft için önceden çözülür; hepsini sağlayan en yüksek KG tablo/eğri olarak verilir.
KGfiili = KGkatı + GGv
- KGfiili ≤ KGmaks → tüm kriterler sağlanıyor, güvenli
- KGfiili> KGmaks → yasal olarak seyredilemez
Yöntem 2 — Yalpa periyodu testi: Limanda ya da sakin denizde gemi hafifçe sallandırılır, bir tam salınım süresi kronometreyle ölçülür:
TR ≈ f B/√GM ⇒ GM ≈ (f B/TR)2 (f ≈ 0,70–0,80)
Tabloda her yükleme durumu için azami güvenli TR verilir (ör. ≤ 12 s). Ölçülen süre bunu aşarsa (ör. 16 s) GM tehlikeli derecede düşmüştür → dip tanklara balast alınır.
Bu yöntem, narin geminin yavaş yalpaladığı bilgisinin (4.4) pratik bir ölçüm aracına dönüşmüş halidir.
Balıkçı gemileri: Tek güverteli balıkçıda GM ≥ 0,35 m (ticaret gemisinde 0,15 m); pozitif GZ en az 60°’ye kadar sürmeli; ambarlar balık ve buz kaymasın diye taşınabilir perdelerle (fish boards) bölünmeli.
Küçük tekne kuralları: Frengi delikleri asla kasa veya ağla kapatılmaz; güverte seviyesindeki ambar ve menholler denizde kapalı tutulur; ağ çekerken veya yedeklerken çekme teli bordaya dik getirilmez.
12.4 Stabilite Hesap Formu (Pro‑Forma) — Her Şeyin Birleştiği Yer
Birinci zabitin kalkış ve varış için doldurduğu, kaptanın onayladığı standart form. Loadicator olsa bile liman devleti denetimleri ve sistem arızaları için elle hesap bilinmelidir. Form, dersin bütün kısımlarını tek bir akışta birleştirir:
Part A — Ağırlık ve moment tablosu (4.5 + 7.1 + 8.3)
Her satır için (boş gemi, FO, DO, FW, BW tankları, ambarlar, kumanya/personel/sabitler): w, KG, w × KG, LCG, w × LCG, FSM.
KGkatı = ΣMV/W GGv = ΣFSM/W KGakışkan = KGkatı + GGv LCG = ΣML/W
Part B — Hidrostatik değerler (Kısım 2, 3): W ile tablodan ortalama draft, fribord, KMT, MCTC, TPC, LCB, LCF.
Part C — Enine stabilite kontrolü (Kısım 4, 6):
- GMakışkan = KMT − KGakışkan
- Kriter 1: GMakışkan ≥ 0,15 m (tahılda 0,30 m, balıkçıda 0,35 m)
- Kriter 2: KGakışkan ≤ KGmaks (kitapçık limit eğrisi)
Part D — Trim ve draftlar (Kısım 8):
- Trim momenti = W × (LCB − LCG); t = moment/MCTC (pozitif → kıça, negatif → başa trim)
- ΔdA = LCFAP/LBP × t, ΔdF = t − ΔdA
- dA = dort + ΔdA, dF = dort − ΔdF (kıça trimde; başa trimde işaretler ters döner)
- Draftlar yaz markası (S) ve liman/kanal derinlikleriyle karşılaştırılır.
Part E — Onay ve kayıt: Tarih, sefer no, kalkış/varış limanı; birinci zabit ve kaptan imzası; form denetimde ibraz edilmek üzere saklanır.
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.