4.3 Tarihsel Sistemler: LORAN

· Sinan Berat Kardaş

LORAN, kara istasyonlarından gelen radyo sinyallerinin zaman farkını kullanan ve bugün büyük ölçüde terk edilmiş hiperbolik bir seyir sistemidir.

Not: LORAN, günümüz filolarında büyük ölçüde terk edilmiş bir sistemdir.

Bir zamanlar okyanusun büyük bölümünü görünmez bir ağla örten bu sistem, bugün artık GPS’in gölgesinde kalmış durumda. Ama mantığını anlamak boşa gitmez: LORAN’ın hiperbolik yöntemi, bu bölümde tekrar tekrar karşımıza çıkan bir fikrin — birden fazla ölçümü kesiştirerek konum bulmanın — belki de en görsel örneğidir.

Savaşın Doğurduğu Sistem

Hiperbolik seyir teorisi 1930’ların sonunda biliniyordu. II. Dünya Savaşı’nın aciliyeti bunu pratiğe döktü. İngilizlerin “Gee” sistemini takiben, ABD Sahil Güvenliği 1943’te LORAN (LOng RAnge Navigation) ağını kurdu — bu sistem sonradan LORAN-A olarak anılacaktı. 1950’lerde geliştirilen LORAN-C ise düşük frekans bandında (90-110 kHz), 24 saat ve her hava koşulunda çalışabiliyordu; zamanla LORAN-A’nın yerini aldı. LORAN-C, Avrupa ve Asya’daki bazı istasyonların 1990’larda kapatılmasının ardından bugün esas olarak ABD kıyılarında hizmet vermektedir; GPS’in birincil sistem hâline gelmesiyle LORAN’ın geleceği ülke politikalarına bağlıdır.

Bir LORAN zinciri, bir ana istasyon (master) ile en az iki ikincil istasyondan (secondary) oluşur — iki mevki hattıline of position (LOP) elde edebilmek için en az iki ikincil gereklidir. Alıcı, ana ve ikincil istasyonların sinyallerinin varış zaman farkını (Time Difference, TD) mikrosaniye (µsn) cinsinden ölçer; bu TD değeri bir hiperbolik mevki hattına karşılık gelir.

Zaman Farkından Konuma

LORAN-C sinyali 100 kHz’lik darbelerden oluşur. Ana istasyon 9 darbe, ikincil istasyonlar 8 darbe gönderir; bu darbe sayısı farkı, alıcının hangi istasyonun ana olduğunu ayırt etmesini sağlar. Tüm zincirin bir tam döngüsüne Grup Tekrarlama Aralığı (GRI) denir.

Bir ikincil istasyonun sinyali, ana istasyonunkinden şu kadar gecikmeli gönderilir:

Yayın Gecikmesi (ED) = Taban Hattı Geçiş Süresi (BTT) + İkincil Kodlama Gecikmesi (SCD)

Burada BTT, ana ile ikincil istasyon arasındaki taban hattı (baseline) mesafesinin ışık hızında kat edilme süresidir; SCD ise sinyallerin sıralı gelmesini garanti etmek için eklenen sabit bir gecikmedir.

Örnek (TD hesaplaması): Ana istasyon M, yerel koordinat sisteminde (0, 0) noktasında; ikincil istasyon X, (280, 0) noktasında (birim: deniz milinautical mile) bulunsun — yani taban hattı 280 deniz milidir. Bir gözlemci A, (100, 240) noktasında olsun. Elektromanyetik dalganın 1 deniz mili kat etmesi 6,18 mikrosaniye (µsn) sürer (ışık hızının deniz miline çevrilmiş sabit bir değeridir). İkincil istasyonun kodlama gecikmesi 8.000 µsn olarak verilsin. A noktasında ölçülecek TD nedir?

1. Adım — Mesafeler (Pisagor teoremiyle):

  • A-M mesafesi = √(100² + 240²) = √(10.000 + 57.600) = √67.600 = 260 deniz mili
  • A-X mesafesi = √((100−280)² + 240²) = √(32.400 + 57.600) = √90.000 = 300 deniz mili

2. Adım — Süreler (6,18 µsn/mil ile):

  • M’den A’ya doğrudan yayılım süresi: 260 × 6,18 = 1.606,8 µsn
  • Taban hattı geçiş süresi (M-X): 280 × 6,18 = 1.730,4 µsn
  • Yayın gecikmesi (ED) = 1.730,4 + 8.000 = 9.730,4 µsn
  • X’ten A’ya yayılım süresi: 300 × 6,18 = 1.854 µsn

3. Adım — Toplam ve TD:

  • Toplam süre = ED + (X’ten A’ya süre) = 9.730,4 + 1.854 = 11.584,4 µsn
  • TD = 11.584,4 − 1.606,8 = 9.977,6 µsn

Alıcı bu TD değerini ölçüp haritadaki ilgili hiperbolik eğriyle eşleştirir. Tek bir TD, olası konumları bir hiperbol üzerine daraltır; bir fix elde etmek için ikinci bir istasyon çiftinden (örneğin aynı ana istasyon M ile başka bir ikincil Y’den) ikinci bir TD daha ölçülüp ikinci hiperbolle kesiştirilmesi gerekir — tıpkı Kısım 4.2’deki GPS örneğinde iki dairenin kesişiminin tek başına yetmemesi gibi, burada da tek bir hiperbol tek başına yetmez.

Hiperbolün Sınırları

LORAN LOP’larının kesişme açısı, Bölüm 3’te görülen kerterizbearing LOP’larıyla aynı prensibe tabidir: kesişme açısı 90°’ye yakın olduğunda konum belirsizliği en azdır (bkz. Bölüm 3, Kısım 3.3). Matematiksel ifadesi:

mevkiposition belirsizliği = TD hatası / sin(x)

Burada x kesişme açısıdır. Ayrıca gradyan kavramı önemlidir: bitişik iki TD hattı arasındaki fiziksel mesafenin, aralarındaki mikrosaniye farkına oranıdır. Gradyan taban hattı üzerinde en küçük (dolayısıyla en doğru), taban hattının uzantısında ise en büyüktür (en az doğru) — taban hattı uzantısı yakınında ayrıca bir hiperbolün başka bir hiperbolü iki noktada kesebildiği fix belirsizliği de ortaya çıkabilir.

LORAN’ın mutlak doğruluğu tipik olarak 0,1-0,25 deniz mili arasındadır; tekrarlanabilir doğruluğu (aynı TD’ye geri dönme yeteneği) ise çok daha iyidir (18-90 metre). Doğruluğu sınırlayan başlıca etkenler:

  • Sinyalin kara üzerinden geçerken yavaşlaması (Ek İkincil Faz Faktörü, ASF — kıyıya 10 deniz mili içinde en belirsiz olanı).
  • Atmosferik veya insan kaynaklı gürültü.
  • Mevsimsel/günlük yayılım hızı değişimleri.

LORAN’ın seyir dışındaki bir kullanımı da hassas zaman yayınıdır: sistem esasen hassas bir zamanlama sistemi olduğundan, Eşgüdümlü Evrensel Zaman (UTC) dağıtımında da kullanılır. GPS’e bağımlılığın artmasıyla, LORAN’ın farklı bir arıza moduna sahip olması (100 kHz’de çalışması, yüksek güçlü olması, GPS’ten çok farklı bir frekans bandında bulunması) onu GPS’in olası bir kesintisinde entegre bir yedek sistem adayı hâline getirmektedir.

Özet

  • LORAN, II. Dünya Savaşı’nda doğan, ana-ikincil istasyon çiftleriyle çalışan hiperbolik bir sistemdi; LORAN-C onun geliştirilmiş, uzun ömürlü hâliydi.
  • Zaman farkı (TD) ölçümü bir hiperbolik LOP üretir; bir fix için ikinci bir istasyon çiftinden ikinci bir TD gerekir.
  • Doğruluk, kesişme açısına, gradyana ve taban hattına olan konuma bağlıdır; günümüzde büyük ölçüde GPS’in yedeği/tamamlayıcısı konumuna gerilemiştir.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 3 (Ch. 12 — LORAN ile Seyir)

Bu ders anlaşıldı mı?