Basitten Karmaşığa

Bu Kısım’da yedi farklı “seyir” (rota hesaplama yöntemi) göreceksiniz. Bunları yedi ayrı formül seti olarak ezberlemek yerine, birbirinin üzerine inşa edilen bir soru zinciri olarak düşünün — her yeni yöntem, bir öncekinin çözemediği bir soruna cevaptır:

  1. “Tek bir rotada, düz bir zeminmiş gibi ne kadar gittim?” → Düzlem seyir
  2. “Ya rota birkaç kez değiştiyse?” → Traverse seyir (düzlem seyri art arda uygular)
  3. “Ya tam doğu/batı gidiyorsam, boylamlongitudeım nasıl değişir?” → Paralel seyir
  4. “Ya rotam çaprazsa (ne tam K-G, ne tam D-B)?” → Orta enlemlatitude seyri (düzlem + paralel seyrin birleşimi)
  5. “Ama bunların hepsi yaklaşık — haritada TAM olarak nasıl çizdiğimin matematik karşılığı ne?” → Mercator seyri
  6. “İyi de, bu rotaların hiçbiri gerçekten EN KISA yol değil — en kısa yolu nasıl bulurum?” → Büyük daire seyri
  7. “Peki en kısa yol beni kutba/buza çok yaklaştırıyorsa?” → Kompozit seyir

Şimdi bu yedi durağı sırayla gezelim.

Sıfırıncı Durak: Loksodrom mu, Büyük Daire mi?

Yola çıkmadan önce iki temel rota kavramını hatırlayalım (Kısım 1.1):

  • Loksodromrhumb line: tüm meridyenleri aynı açıyla kesen, sabit-rota çizgisi. Mercator haritasında düz çizgi görünür. Kolay çizilir ama en kısa yol değildir.
  • Büyük daire: gerçek en kısa yoldur. En yüksek enleme ulaştığı noktaya vertex denir. Mercator haritasında düz değil, ekvatorun iki yanına eşit uzanan bir sinüs eğrisi gibi görünür.

Loksodrom ile büyük daire arasındaki fark şu üç durumda büyür:

  1. Enlem arttıkça
  2. İki nokta arasındaki enlem farkı azaldıkça
  3. Boylam farkı arttıkça

Neden büyük daire daha kısadır? Çünkü her zaman loksodromdan daha yüksek enlemlerden geçer, ve yüksek enlemde meridyenler arası mesafe daha kısadır.

Pratikte büyük daire tam olarak izlenmez, çünkü yönü sürekli değişir. Bunun yerine üzerinde ara noktalar (waypoint) seçilir ve aralarında loksodromlarla gidilir.

Terimler

Yedi yönteme geçmeden, hepsinin paylaştığı ortak sembolleri tanıyalım:

Sembol Anlamı
L1 / L2 Kalkış / varış enlemi
Lm Orta enlem
Lv / Lx Vertex enlemi / büyük daire üzerindeki bir nokta enlemi
λ1 / λ2 / λv / λx Karşılık gelen boylamlar
l (DLat) Enlem farkı
M1 / M2, m Meridyen parçaları / meridyen parçaları farkı
DLo Boylam farkı
p (Dep.) Departure
C Rota
D Mesafe

Orta enlem (Lm), iki yerin enlemlerinin aritmetik ortalamasıdır.

Gerçek orta enlem, teorik olarak daha doğru bir değerdir — iki meridyeni ayıran paralel yayının departure’a tam eşit olduğu enlemdir. Ama pratikte kolay hesaplanamaz, bu yüzden onun yerine Lm kullanılır.

 Düzlem Seyri

Kalkış meridyeni, varış paraleli ve rota çizgisinin bir düzlem dik üçgen oluşturduğu varsayılır:

cos C = l/D, sin C = p/D, tan C = p/l

Buradan: l = D cos C, D = l sec C, p = D sin C

Örnek: Mesafe D=210 mil, rota C=032°.

  1. l = 210 × cos32° ≈ 178,1′ → 2°58,1′ K
  2. p = 210 × sin32° ≈ 111,3 mil D

 Traverse Seyri

Birden fazla bacağı olan bir güzergâhta (örn. rüzgâra karşı zikzak yapan bir yelkenli), her bacak düzlem seyirle K/G ve D/B bileşenlerine ayrılır, bileşenler toplanır, toplam l ve p’den tek bir rota/mesafe bulunur.

Örnek: 045°/120mil, 160°/80mil, 250°/60mil.

Rota Mesafe l p
045° 120 mil 84,9′ K 84,9 mil D
160° 80 mil 75,2′ G 27,4 mil D
250° 60 mil 20,5′ G 56,4 mil B

Toplam: l=10,8′ G, p=55,9 mil D.

  1. tan C = 55,9/10,8 ≈ 5,18 → C ≈ S79°D (≈101°)
  2. D = √(10,8² + 55,9²) ≈ 56,9 mil

 Paralel Seyri

Tam doğu/batı giderken: DLo = p sec L, p = DLo cos L

Örnek: L=44°20’K, DLo=2°40′ (160′).

p = 160 × cos44°20′ ≈ 114,4 mil D

 Orta Enlem Seyri

Rota çaprazken, düzlem seyir + paralel seyir birleşir; gerçek enlem yerine Lm kullanılır: DLo = p sec Lm, p = DLo cos Lm

Örnek: L1=10°15,0’K, L2=15°45,0’K (Lm=13°00,0’K), p=300 mil D.

DLo = 300 × sec13° ≈ 307,9′ → 5°07,9′ D

 Mercator Seyri

Bir Mercator haritasındaki çizimin matematik karşılığıdır. Meridyenler enleme göre uzatıldığından (Kısım 1.3), enlem farkı yerine meridyen farkı (m=M2−M1) kullanılır:

tan C = DLo/m, ve mesafe düzlem seyir formülüyle bulunur: D=l sec C

M değeri, küresel yaklaşıklıkla M=7.915,7045×log₁₀[tan(45°+L/2)] (dakika) formülüyle hesaplanabilir. Yayımlanmış tablolar (Tablo 6) WGS 84’e göre ufak düzeltmelerle daha kesin değer verir.

Örnek: 30°00,0’K/50°00,0’B noktasından 45°00,0’K/40°00,0’B noktasına.

  1. M(30°) ≈ 1.888′, M(45°) ≈ 3.030′ → m = 1.142′
  2. DLo = 600′
  3. tan C = 600/1.142 ≈ 0,525 → C ≈ 027,7°
  4. l = 900′ → D = 900 × sec27,7° ≈ 1.016 mil

 Büyük Daire Seyri: Gerçek En Kısa Yol

Üç yöntemle çözülür:

Harita ile: Gnomonik projeksiyonprojectionlu haritalarda (Kısım 1.3) her düz çizgi bir büyük dairedir. Her 5° boylamda bir nokta seçilip Mercator haritasına aktarılır, noktalar loksodromlarla birleştirilir.

Sight Reduction Tabloları ile: Kısım 2.2’deki benzeşim burada işe yarar — kalkış↔gözlemci mevkipositionsi, varış↔gök cismicelestial body konumu, DLo↔LHA. Pub. No. 229 gibi tablolar, büyük daire mesafesini (90°−tablo irtifası) ve başlangıç rotasını (tablo azimutu) verir.

Doğrudan Hesaplama ile: Kısım 2.2’nin “iki kenar+açıdan üçüncü kenar” formülünün doğrudan uygulaması:

D = cos⁻¹[(sin L1 sin L2)+(cos L1 cos L2 cos DLo)]

C = tan⁻¹{sin DLo/[(cos L1 tan L2)−(sin L1 cos DLo)]}

Örnek: L1=30°K, L2=50°K, DLo=40°.

  1. D ≈ cos⁻¹(0,810) ≈ 36,0° ≈ 2.157 mil
  2. C ≈ tan⁻¹(0,991) ≈ 044,7° (yaklaşık)

Vertex formülleri:

  • Lv = cos⁻¹(cos L1 sin C)
  • DLov = sin⁻¹(cos C/sin Lv)
  • Dv = sin⁻¹(cos L1 sin DLov)

Büyük daire üzerinde, vertex’ten Dvx uzaklıktaki bir noktanın enlemi ve boylam farkı:

  • Lx = sin⁻¹(sin Lv cos Dvx)
  • DLovx = sin⁻¹(sin Dvx/cos Lx)

Kara/buz/kötü hava rotayı engelliyorsa, kısa bir loksodrom bacağıyla dolaşılır veya kompozit seyre geçilir.

 Kompozit Seyir: Kutuptan Kaçınma

Büyük daire istenenden yüksek bir enleme çıkarıyorsa, rota üçe bölünür:

  1. Kalkıştan, sınırlayıcı paralele teğet olan büyük daire.
  2. Paralel boyunca seyir (paralel seyir formülleriyle).
  3. Paralelden varışa teğet olan ikinci büyük daire.

cos DLovx = tan Lx cot Lv (Lv = sınırlayıcı paralel). Lx yerine sırayla L1 ve L2 konularak her iki teğet noktası bulunur.

Toplam mesafe = iki büyük daire mesafesi + paralel boyunca giden mesafe.

 Traverse Tabloları

Büyük daire ve kompozit dışındaki beş yöntem, tek bir traverse tablosu setiyle çözülebilir — çünkü hepsi aynı dik düzlem üçgenin farklı bir yorumudur. Yalnızca sütun başlıkları yeniden adlandırılır:

  • Rota açısı köşe açısı alınırsa: “D.Lat.” sütunu m’ye, “Dep.” sütunu DLo’ya dönüşür (Mercator seyri).
  • Enlem köşe açısı alınırsa: “Dist.” sütunu DLo’ya, “D.Lat.” sütunu departure’a dönüşür (paralel/orta enlem seyri).

Yani tek bir tablo seti, beş yöntemi birden kapsar.

Özet

  • Yedi seyir türü, birbirinin üzerine inşa edilen bir soru zinciridir: düzlem → traverse → paralel → orta enlem → Mercator → büyük daire → kompozit.
  • Loksodrom kolay çizilir ama en kısa değildir; büyük daire en kısadır ama tam izlenemez (ara noktalarla loksodrom bacaklarına bölünür).
  • Büyük daire seyrinin üç çözüm yolu (harita/tablo/hesap) vardır; tablo yöntemi, Kısım 2.2’deki gök cismi-büyük daire benzeşiminden yararlanır.
  • Traverse tabloları, sütun başlıkları yeniden yorumlanarak beş farklı seyir türüne uyarlanabilen tek bir araçtır.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 5 (Ch. 24 — Seyirler (Rota Hesapları))