Pelorus (Pelorus Kerteriz Çemberi)

Pelorus, kendi yön gösterme özelliği olmayan ve pusulanın göremediği hedeflerden kerteriz almak için kullanılan döner bir kerteriz çemberidir.

Köprüüstü üst güvertesindeki (monkey island) standart miyar pusulanın görüş açısı baca, radar direkleri, kreynler veya güverte üst yapıları tarafından engellendiğinde kıyı hedeflerinden kerteriz almak imkansızlaşabilir. Bu tür kör sektörleri aşmak ve köprüüstünün her iki açısından kesintisiz kerteriz alabilmek amacıyla Pelorus (Kerteriz Çemberi) kullanılır.

Manyetik bir iğnesi veya kendi yönlendirici kuvveti bulunmadığı için denizcilikte “sahte pusula” (dummy compass) olarak da adlandırılan pelorus; köprüüstü kanatlarına taşınabilen ve serbest dönebilen açı kartına sahip pratik bir mekanik nişangah aletidir.

1. Mekanik Mimarisi ve Ana Parçaları

  • Taşınabilir Kaide (Stand & Brackets): İskele veya sancak köprüüstü kanat korkuluklarına monte edilmiş özel braket yuvalarına oturtulur; istendiğinde muhafaza kutusuna kaldırılabilir.
  • Döner Açı Kartı (Movable Graduated Card): $000^\circ – 360^\circ$ taksimatlı pirinç veya kompozit bir karttır. Bir pusula iğnesine bağlı değildir; merkezindeki kilit vidası (center clamp) gevşetilerek elle serbestçe döndürülebilir ve istenen açıya sabitlenebilir.
  • Pruva Çizgisi Göstergesi (Lubber Line Indicator): Pelorus sehpaya oturtulduğunda geminin tam omurga hattına (baş-kıç çizgisine) paralel hizalanan sabit referans çizgisidir.
  • Nişangah Kanatları (Sight Vanes):

– Göz Gezi / Arka Kanat (Rear Sight Vane): Gözlemcinin baktığı dar dikey yarık ve sabitleme vidası.

– Hedef Arpacığı / Ön Kanat (Fore Sight Vane): Hedefin üzerine oturtulduğu gergin, ince dikey pirinç veya çelik kıl tel (fine wire).

– Kanatlar kullanılmadığı zaman aletin taşınmasını kolaylaştırmak için menteşelerinden (hinges) içeri doğru katlanabilir.

 

2. Çalışma Yöntemleri: Gerçek ve Nisbi Kerteriz Alma

Pelorus ile seyirde iki farklı yöntemle ölçüm yapılır:

A. Doğrudan Pusula / Gerçek Kerterizi Alma Yöntemi

  1. Zabit, pelorusun döner açı kartını geminin o andaki rotacourse derecesine (dümen veya cayro rotasına) ayarlar ve merkez vidayla kilitler.
  1. Dümencihelmsmanye gemiyi tam rotada tutması bildirilir.
  1. Dümenci geminin tam rotada olduğunu teyit ettiği anda (“Rotadayız / On Course” bildiriminde), zabit nişangah kanatlarını kıyıdaki fenerlight veya buruna çevirir.
  1. Kıl telin arkasındaki hedef ile arka kanat aynı hizaya geldiğinde, nişangah ibresinin kart üzerinde kestiği açı doğrudan hedefin Pusula / Gerçek Kerterizini verir.

 

B. Nisbi Kerteriz (Relative Bearing) Alma Yöntemi

  1. Pelorus kartının $000^\circ$ noktası, cihazın sabit pruva çizgisine (lubber line) getirilerek kilitlenir (yani geminin burnu $000^\circ$ kabul edilir).
  1. Nişangah hedefe çevrilir ve kıl tel hedefe çakıştırılır.
  1. Kart üzerinde okunan açı, hedefin geminin omurga hattına göre yaptığı açısal sapmadeviationyı, yani Nisbi Kerterizini verir.
  1. Gerçek kerteriz matematiksel olarak şu formülle hesaplanır:

$\text{Gerçek Kerteriz} = \text{Geminin Rotası} + \text{Nisbi Kerteriz}$

(Toplam $360^\circ$‘yi aşarsa $360^\circ$ çıkarılır).

 

3. Operasyonel Avantajları ve Modern Kullanımı

  • Engelsiz Görüş: Sabit pusulaların baca veya direk arkasında kalan kör sektörleri, pelorusun sancak veya iskele kanada taşınmasıyla tamamen bertaraf edilir.
  • Cayro Tekrarlayıcırepeatersı Üzerinde Kullanım: Günümüzün kapalı köprüüstü kanat konsollarında yer alan sabit cayro tekrarlayıcılarının (gyro repeaters) üzerine de pelorus tipi açılır-kapanır nişangah kanatları monte edilerek doğrudan cayro kerterizi alınabilmektedir.