3.3 Kerteriz Seyri (Dead Reckoning)

· Sinan Berat Kardaş

Dead reckoning (DR), bilinen son mevkipositionden itibaren rotacourse, hız ve geçen zamanla geminin bulunduğu yeri hesaplama yöntemidir.

Gözlerinizi kapatıp, attığınız adımları ve döndüğünüz yönleri sayarak nerede olduğunuzu tahmin etmeyi düşünün. Kerteriz seyri (DR) tam olarak budur: ne kadar dikkatli yapılırsa yapılsın bir tahmindir, kesinlik değildir.

 Dead Reckoning’ın Ne Olduğu ve Olmadığı

DR, bilinen bir başlangıç mevkiinden itibaren rota ve mesafe (rota × süre × hız) kullanarak geminin yaklaşık mevkiini hesaplar. Şunları hesaba katmaz:

  • rüzgârdan kaynaklanan apreleeway (leeway),
  • su akıntısı,
  • dümencihelmsman sapmadeviationları,
  • pusula hatasıcompass error.

Bu yüzden DR her zaman bir tahmindir, kesin mevki değildir. En önemli kullanımı: geminin gelecekteki olası konumunu önceden kestirip bilinen tehlikelerden (sığlık, kıyı, trafik hattı) kaçınmaktır — geçmişi kaydetmekten çok, öngörü aracıdır.

 DR Kuralları ve Sembolleri

DR mevkii şu durumlarda işaretlenir:

  • en az saatte bir,
  • her rota/hız değişiminde,
  • her fix veya seyreden mevkide,
  • tek bir LOP elde edildiğinde.

Standart semboller:

Sembol Anlamı Zaman yazımı
Daire Kesin mevki (fix) Yatay çizgi üzerinde
Yarım daire DR mevkii Çapraz çizgi üzerinde
Kare Tahmini mevkiestimated position (EP) (EP) Yatay çizgi üzerinde

Her yeni fix’te DR çizimi o noktadan sıfırlanır; sonraki DR hattı en son fix’ten yeniden başlar. Böylece birikmiş hata her fix’te temizlenir.

 Fix’in Sıfırlanması ve Fix Genişletme

Son fix’ten bu yana geçen sürede belirsizlik, suya atılan taşın dalgaları gibi büyür. Fix genişletme: son fix’in doğruluğuna karşılık gelen bir başlangıç hata dairesi tanımlanır; bu daire saatte belirli bir oranda büyür. Rotaya bu dairelere teğet çizilen doğrular, geminin olabileceği en kötü konum aralığını gösterir.

Örnek (özgün): başlangıç hata yarıçapı 0,4 deniz milinautical mile, büyüme oranı saatte 1,2 deniz mili olsun.

  1. 2 saat sonraki yarıçap: 0,4 + (2 × 1,2) = 2,8 deniz mili.
  2. Rotaya bu dairelere teğet doğrular, geminin bulunabileceği en geniş şeridi ve bir tehlikeye ne zaman değeceğini gösterir.

 Set, Sürüklenme ve Tahmini Mevki

Bir nehri karşıdan karşıya yüzseniz bile akıntı sizi mansaba sürükler. İki büyüklük bu etkiyi tanımlar:

  • Set: akıntının yöneldiği yön (rüzgârın tersine, “nereye gittiğiyle” adlandırılır).
  • Sürüklenmedrift (drift): akıntının hızı (knot).

Geminin su üzerindeki rota/hızı ile akıntının vektörel toplamı, geminin karaya göre gerçek rota/hızını (track/speed made good) verir. DR’a bu düzeltme uygulanınca tahmini mevki (EP) elde edilir.

Yöntem: her vektör doğu (x) / kuzey (y) bileşenine ayrılır (bkz. Bölüm 2, Kısım 2.1): x = r × sin(yön), y = r × cos(yön). Bileşenler toplanır, sonuç Pisagor ve ark tanjantla geri hesaplanır.

Örnek 1 — Track/Speed Made Good : rota 015°, su hızı 12 knot; akıntı seti 250°, sürüklenmesi 1,5 knot.

  1. Gemi bileşenleri: x1 = 12×sin(015°) = 3,11; y1 = 12×cos(015°) = 11,59.
  2. Akıntı bileşenleri: x2 = 1,5×sin(250°) = −1,41; y2 = 1,5×cos(250°) = −0,51.
  3. Toplam: xt = 1,70; yt = 11,08.
  4. Hız: √(1,70² + 11,08²) ≈ 11,2 knot.
  5. Yön: arctan(1,70/11,08) ≈ 8,7° → 009°T.

Örnek 2 — İzlenecek Rota : hedef karaya göre rota 130°, su hızı 10 knot; akıntı seti 200°, sürüklenmesi 2 knot.

  1. Akıntı bileşenleri: x2 = −0,68; y2 = −1,88.
  2. 130° yönündeki bilinmeyen büyüklükte sonuç vektörü = gemi vektörü (10 knot sabit) + akıntı vektörü; R için ikinci derece denklem çözülür.
  3. Sonuç: course to steer ≈ 119,2°, speed made good ≈ 10,5 knot.
  4. Kontrol: akıntı ile istenen rota arasındaki fark 90°’den küçük (akıntı yardımcı yönde) → yer hızı (10,5) su hızından (10) yüksek — tutarlı.

Örnek 3 — İzlenecek Rota, ikinci uygulama : hedef rota 300°, su hızı 14 knot; akıntı seti 045°, sürüklenmesi 2,5 knot.

  1. Akıntı bileşenleri: x2 = 1,77; y2 = 1,77.
  2. Aynı yöntemle: course to steer ≈ 290°T, speed made good ≈ 13,1 knot.
  3. Kontrol: akıntı ile istenen rota arasındaki fark 90°’den büyük (akıntı karşı yönde) → yer hızı (13,1) su hızından (14) düşük — beklenen sonuç.

Özet

  • DR, apre/akıntı/pusula hatasını hesaba katmayan bir tahmindir; asıl işlevi geleceği öngörüp tehlikeden kaçınmaktır.
  • Her fix’te DR sıfırlanır; fix genişletme artan belirsizliği büyüyen bir daire olarak gösterir.
  • Set ve sürüklenme, x/y bileşenleriyle DR’a eklenerek tahmini mevki (EP) bulunur.
  • Akıntı istenen rotayla dar açı yapıyorsa yer hızını artırır, geniş açı yapıyorsa azaltır.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 2 (Ch. 7 — Kerteriz Seyri (Dead Reckoning))

Bu ders anlaşıldı mı?