Speed and Depth (Hız ve Derinlik Ölçüm Sistemleri)

Hız ve derinlik ölçümü, geminin suya ve yere göre hızını veren paraketeler ile omurga altı derinliği ölçen ekosounder sistemleriyle yapılır.

Bir geminin emniyetle sevk ve idaresinde en kritik iki seyir parametresi: geminin hızı (suya ve yere göre) ile omurga altındaki su derinliğidir (Under Keel Clearance – UKC). Hız ölçümleri ölü hesap (dead reckoning), radar/ARPA hedef takibi ve yakıt optimizasyonunda kullanılırken; derinlik ölçümleri sığlık, kanal ve liman yaklaşımlarında karaya oturma riskini önleyen birincil güvenlik bariyeridir.

1. Hız Ölçüm Sistemleri (Speed Logs / Paraketeler)

A. Pervaneli Parakete (Impeller Log – Örn. Chernikeeff)

  • Çalışma İlkesi: Geminin altından geçen su akışının küçük bir pervaneyi (türbin) döndürmesi esasına dayanır. Dönüş hızı akış hızıyla doğru orantılıdır.
  • Mekanik ve Elektriksel Yapı: Pervane milindeki mıknatıslar, algılayıcı bobinde gerilim darbeleri üretir; bu darbeler yükseltilerek hız ve katedilen mesafe göstergelerine aktarılır.
  • Gövde Emniyeti ve Operasyon:

– Parakete kılıcı omurgadan yaklaşık 35 cm ($14\text{ inç}$) aşağıya sarkar (genellikle makine dairesi dip bölgesindedir).

– Sığ sulara girerken, demirlemeanchoring ve havuzlama (drydocking) öncesinde kılıç yukarı çekilerek gövde içine alınır.

– Kılıcın çekildiği yuva üzerinde su geçirmez bir sürgülü vana (sluice valve) bulunur; iyi denizcilik uygulaması gereği kılıç içeri alındığında bu vana daima kapatılmalıdır.

  • Kısıtları: Çamurlu dip suları, kirlilik ve döküntüler pervaneyi sıkıştırabilir.

 

B. Elektromanyetik Parakete (Electromagnetic Speed Log – Örn. Naviknot)

  • Çalışma İlkesi (Faraday Kanunu): Bir iletken (deniz suyu) manyetik bir alandan geçtiğinde akış hızıyla orantılı bir gerilim üretilir. Sensör gövdeye sıfır montelidir (flush-fitting).
  • Avantajları:

– Hareketli mekanik parçası yoktur; tortu ve kirlenmeden etkilenmez.

– Düşük hızlarda bile ($\pm 0.1\text{ knot}$ hassasiyet) yüksek doğrulukla Suya Göre Hız (Speed Through Water – STW) ölçer.

– Havuzlama gerektirmeden iç kovan üzerinden sensör değişimi yapılabilir.

– ARPA, ECDIS ve otopilot için kararlı hız girdisi sağlar (IMO Res. A.824(19) uyumludur).

 

2. Klasik Derinlik Ölçümü: El İskandili (Hand Lead)

Elektronik sistemlerin devrede olmadığı durumlarda veya son bir doğrulama gerektiğinde kullanılan en eski ve güvenilir denizcilik aracıdır.

  • Fiziksel Özellikleri: Yaklaşık 25 kulaç ($45\text{ m}$) uzunluğunda, $9\text{ mm}$ kalınlığında sol bükümlü kenevir savladan yapılır. Ucunda $3.2 – 4\text{ kg}$ ($7 – 9\text{ lbs}$) ağırlığında kurşun ağırlık bulunur.
  • Markalar (Marks) ve Boşluklar (Deeps): Gece karanlığında zabitin dokunarak tanıyabilmesi için farklı kumaş ve derilerle markalanır:

– 2 kulaç: 2 çatallı deri parçası

– 3 kulaç: 3 çatallı deri parçası

– 5 kulaç: Beyaz keten

– 7 kulaç: Kırmızı bayrak kumaşı (bunting)

– 10 kulaç: Delikli deri rondela

– 13 kulaç: Mavi yün kumaş

– 15 kulaç: Beyaz keten

– 17 kulaç: Kırmızı bayrak kumaşı

– 20 kulaç: 2 düğümlü kordon

– Deeps: İşaretsiz ara tam kulaç değerleridir (1, 4, 6, 8, 9, 11, 12, 14, 16, 18, 19).

  • İskandilin Yağlanması (Arming the Lead): Kurşun ağırlığın altındaki çukurluğa donyağı (tallow) veya arap sabunu sıvanır. Ağırlık dibe vurduğunda kum, çamur veya kabuk parçaları bu yağa yapışır; böylece deniz haritasındaki dip tabiatı sembolleriyle karşılaştırma yapılarak mevkiposition doğrulanır.
  • İskandil Payı (Benefit of the Lead): Ağırlığın tabanından savlanın bağlandığı kasa gözüne kadar olan yaklaşık 30 cm’lik mesafedir. Sıfır noktası kasa gözünden alındığı için ölçülen derinlik fiili derinlikten 30 cm daha az görünür; bu durum gemi lehine bir emniyet payı (safety margin) oluşturur.

 

3. Akustik Derinlik Ölçümü: Eko-İskandil (Echo-Sounder)

A. Çalışma Prensibi

Gemi tabanındaki vericiden (transducer) deniz tabanına doğru yüksek frekanslı ses dalgası palsı gönderilir. Sesin dipte yansıyıp alıcıya dönme süresi ($t$) ölçülür.

Sesin deniz suyundaki ortalama yayılma hızı $v \approx 1500\text{ m/sn}$ kabul edilir:

$2s = v \times t \implies s = \frac{v \times t}{2}$

(Burada $s$, transdüser ile deniz tabanı arasındaki mesafedir; gemi draftı eklendiğinde toplam derinlik elde edilir).

B. Cihaz Bileşenleri

  • Pals Üreteci ve Gönderici: Elektrik enerjisini magnetostriksiyon (nikel plaka paketinin manyetik alanda boyut değiştirmesi) yöntemiyle ses titreşimine dönüştürür.
  • Alıcı ve Yükselteç: Dönen zayıf yankıyı algılayıp sayısal/grafik sinyale çevirir.
  • Kayıt ve Ekran Ünitesi: Derinlik profilini dijital ekranda ve kağıt çıktıda sürekli bir hat olarak kaydeder.

 

4. Eko-İskandil Hataları ve Sahte Ekolar

A. Sistemik ve Çevresel Hatalar

  1. Yayılma Hızı Hatası: Sıcaklık ve tuzluluksalinity değişimleri ses hızını $1500\text{ m/sn}$ değerinden saptırır. Açık denizlerde gerekirse düzeltme tabloları uygulanır.
  1. Sıfır Hattı Hatası (Transmission Line Error): Ekrandaki zamanlama sıfır noktasının kayması sonucu oluşan kalibrasyon hatasıdır.
  1. Pisagor Hatası (Pythagorean Error): Alıcı ve verici transdüserlerin omurga üzerinde birbirinden ayrı yerleştirildiği durumlarda, sesin eğik yol kat etmesi (slant distance) nedeniyle özellikle sığ sularda derinliğin olduğundan fazla okunmasıdır.
  1. Havalanma Hatası (Aeration): Su içerisindeki hava kabarcıklarının sesi yansıtması veya soğurmasıdır (sesin havadaki hızı $330\text{ m/sn}$ iken suda $1500\text{ m/sn}$‘dir).

– Nedenleri: Alabandaya basılan dümen türbülansı, hafif geminin sert baş-kıç vurması, tornistan hareketi veya sığ kayalıklar üzerindeki kırılan dalgalar.

– Önlemi: Geminin hızını azaltmak ve dümeni kısa sert hareketlerle kullanarak transdüser altındaki kabarcık tabakasını süpürmek.

 

B. Sahte Ekolar (False Echoes)

  • Çoklu Eko (Multiple Echoes): Ses dalgasının deniz tabanı ile tekne gövdesi/su yüzeyi arasında birkaç kez gidip gelmesi sonucu ekranda derinliğin 2 ve 3 katı mesafelerde silik hatlar oluşmasıdır (hassasiyet / gain azaltılarak giderilir).
  • Çift Eko (Double Echo): Sesin önce tabandan yansıyıp yüzeye çıkması, yüzeyden tekrar dibe vurup transdüsere dönmesidir.
  • Yanal Ekolar (Side Echoes): Transdüser konisinin altında olmayan batıklar, dik sualtı yamaçları veya yoğun balık sürüleri tarafından oluşturulan yankılardır.
  • Derin Dağılma Tabakası (Deep Scattering Layer – DSL): Plankton ve küçük deniz canlılarının oluşturduğu, gündüzleri $450\text{ m}$ derinliğe inip geceleri yüzeye yaklaşan sahte dip yanılsamasıdır.