8.3 Hava Gözlemleri: Basınç, Rüzgar/Dalga, Bulut Gözlemi

· Sinan Berat Kardaş

Gemide hava gözlemi, barometreden başlayıp rüzgâr, deniz ve bulutların okunmasıyla tamamlanan ve doğru hava değerlendirmesinin temelini oluşturan bir rutindir.

Bir vardiya zabitiofficer of the watch (OOW) hayal edin: köprüüstüne çıkar, önce barometreye bakar, sonra rüzgarı ve denizi süzer, son olarak gökyüzündeki bulutları okur. Doğru bir hava değerlendirmesi, tam olarak bu sırayla ilerleyen doğru bir gözlemle başlar. Bu Kısım, gemide basınç, sıcaklık, nem, rüzgar ve bulutların nasıl gözlemlenip yorumlanacağını, tam da bu vardiya rutinini izleyerek ele alır.

Barometreyi Okumak: Cıvalı mı, Aneroid mi?

Basınç iki tür barometre ile ölçülür:

  • Cıvalı barometre: Bir cam tüpteki cıva sütununun yüksekliğine dayanır; hassas ama kırılgan ve büyüktür.
  • Aneroid barometre: İçi kısmen boşaltılmış esnek bir metal kapsülün basınçla genleşip büzülmesine dayanır; kompakt ve dayanıklıdır, gemilerde en yaygın kullanılan tiptir.

Farklı gemilerden veya istasyonlardan alınan basınç okumalarının karşılaştırılabilmesi için, okumalar standart bir referansa indirgenmelidir. Bu amaçla dört tür düzeltme uygulanır:

  • Yükseklik düzeltmesi: Barometrenin deniz seviyesinden yüksekte bulunmasının etkisini gidermek için.
  • Sıcaklık düzeltmesi: Cıvanın ve alet gövdesinin ısıyla genleşme farkını gidermek için (yalnızca cıvalı barometrelerde).
  • Yerçekimi düzeltmesi: Yerçekiminin enlemlatitudee göre değişiminden doğan etkiyi gidermek için (yalnızca cıvalı barometrelerde).
  • Alet (indeks) hatası düzeltmesi: Aletin kendi imalat/kalibrasyon hatasını gidermek için.

Pratikte bu düzeltmeler önceden hazırlanmış tablolardan okunur. Denizde asıl önemli olan, düzeltilmiş okumaların zaman içindeki eğilimidir (yükseliyor mu, düşüyor mu, ne hızla).

İki Termometre, Bir Gerçek: Psikrometre

Barometreden sonra sıra sıcaklık ve neme gelir. Psikrometre, biri kuru (dry-bulb), diğeri ıslak bir fitille sarılı (wet-bulb) iki termometreden oluşan bir alettir. Islak hazneden buharlaşma, o termometreyi soğutur. Buharlaşma ne kadar hızlıysa (hava ne kadar kuruysa), ıslak-kuru termometre farkı o kadar büyük olur. Bu fark, standart tablolarla birlikte kullanılarak bağıl nemrelative humidity ve çiy noktasıdew point bulunur.

Örnek 9 — Psikrometre ile Bağıl Nem ve Çiy Noktası

Bir gemide kuru termometre 24°C, ıslak termometre 20°C okunmuştur (fark: 4°C).

Çözüm (psikrometrik tablo/formül yaklaşımıyla): Bu fark ve kuru-termometre sıcaklığı standart psikrometrik ilişkiyle değerlendirildiğinde:

  • Bağıl nem ≈ %69
  • Çiy noktası ≈ 18°C

Kuru-termometre ile çiy noktası arasındaki farkın küçük olması (24°C − 18°C = 6°C), havanın nispeten nemli olduğunu ve sis veya alçak bulut oluşumuna elverişli koşullar bulunduğunu göstermektedir.

Güvertede Hissettiğiniz Rüzgar Yalandır

Barometre ve termometreden sonra sıra rüzgara gelir — ve burada işin içine küçük bir tuzak girer. Hareket eden bir gemide ölçülen rüzgar, görünen (relatif) rüzgardır. Bu, gerçek rüzgartrue windın geminin kendi hareketiyle birleşiminin sonucudur. Görünen rüzgarapparent winddan gerçek rüzgarı bulmak için, geminin hız vektörü görünen rüzgar vektörüne eklenir (vektörel toplama):

Gerçek Rüzgar Vektörü = Görünen Rüzgar Vektörü + Geminin Hız Vektörü

Bu işlem manevra tahtası (maneuvering board) üzerinde grafik olarak veya trigonometri ile hesaplanır.

Örnek 10 — Gerçek Rüzgar / Görünen Rüzgar Hesabı

Bir gemi 090° hakiki rotacourseda, 15 knot hızla seyrediyor. Görünen rüzgar, pruvadan 300° relatif yönden (yani pruvanın 60° solundan, iskele baş omuzluğundan), 25 knot şiddetle esmektedir. Gerçek rüzgarın yönünü ve şiddetini bulunuz.

Çözüm: Görünen rüzgarın hakiki geliş yönü: 090° + 300° = 390° → 390° − 360° = 030°‘den (yani rüzgar 210° yönüne doğru esiyor).

Doğu (x) ve Kuzey (y) bileşenleriyle vektör toplamı yapılırsa:

  • Geminin hız vektörü (090°, 15 kt): x = 15, y = 0
  • Görünen rüzgarın esiş vektörü (210° yönüne, 25 kt): x = 25 × sin210° = -12,5; y = 25 × cos210° = -21,65
  • Gerçek rüzgar vektörü = (-12,5+15, -21,65+0) = (2,5, -21,65)
  • Şiddet = √(2,5² + 21,65²) = √(6,25+468,7) = √474,97 ≈ 21,8 knot
  • Yön (esiş yönü): sinθ=2,5/21,8=0,115 → θ≈173,4° (esiş yönü) → geliş yönü = 173,4°-180° = -6,6° → 353° hakiki

Sonuç: Gerçek rüzgar yaklaşık 353°’den, 21,8 knot şiddetle esmektedir. Geminin doğuya doğru kendi hareketi, görünen rüzgarı gerçek rüzgara göre hem hızlandırmış hem de yönünü öne doğru çevirmiştir (353°→030° arasındaki fark).

Aletsiz de Olur: Denize Bakarak Rüzgarı Okumak

Peki ya anemometre arızalıysa? Rüzgar hızı, deniz yüzeyinin görünümünden de tahmin edilebilir. Bu amaçla 1806’da İngiliz Amiral Sir Francis Beaufort tarafından geliştirilen Beaufort Ölçeği kullanılır:

Kuvvet Rüzgar Hızı (knot) Dalga Yüksekliğiwave height Deniz Görünümü
0 <1 — Ayna gibi düz deniz
1 1-3 0,1 m Pul görünümlü ufak dalgacıklar, köpük yok
2 4-6 0,2-0,3 m Küçük dalgacıklar, camsı tepeler, kırılmıyor
3 7-10 0,6-1 m Büyük dalgacıklar, tepeler kırılmaya başlıyor, seyrek beyaz köpük
4 11-16 1-1,5 m Küçük dalgalar uzuyor, çok sayıda beyaz köpük
5 17-21 2-2,5 m Orta boy dalgalar, bol beyaz köpük, az sprey
6 22-27 3-4 m Büyükçe dalgalar, her yerde köpük, daha çok sprey
7 28-33 4-5,5 m Deniz kabarıyor, köpük şeritler halinde sürükleniyor
8 34-40 5,5-7,5 m Orta-yüksek dalgalar, sprey, belirgin köpük şeritleri
9 41-47 7-10 m Yüksek dalgalar, deniz yuvarlanıyor, yoğun köpük şeritleri
10 48-55 9-12,5 m Çok yüksek dalgalar, deniz beyazımsı, ağır sarsıntılı yuvarlanma
11 56-63 11,5-16 m Olağanüstü yüksek dalgalar, beyaz köpük yamaları
12 64-71 >16 m Hava köpükle dolu, deniz tamamen beyaz, görüş çok azalmış

Bu tahmin yöntemi yalnızca rüzgar, aynı yönden yeterince uzun süre ve yeterli bir mesafe (fetch) boyunca estiğinde güvenilirdir. Kıyıya yakın, akıntıya karşı, sığ suda, sağanak yağış altında veya buz varlığında sonuçlar yanıltıcı olabilir.

Örnek 11 — Deniz Durumundan Beaufort Kuvveti Tahmini

Bir gözlemci şu deniz durumunu bildiriyor: dalga yüksekliği yaklaşık 3-4 metre, her yerde beyaz köpük tepeleri oluşmuş, sprey artmış durumda.

Çözüm: Tabloya göre bu tanım Kuvvet 6‘ya karşılık gelir; buna göre rüzgar hızı yaklaşık 22-27 knot olarak tahmin edilir.

Gökyüzündeki İşaretler: Bulutları Tanımak

Vardiya rutininin son durağı gökyüzüdür. Bulutlar, taban yüksekliklerine göre üç aileye ayrılır (yükseklikler enleme göre değişir):

Bulut Ailesi Tropikal Bölge Ilıman Bölge Kutup Bölgesi
Yüksek (High) 6.000-18.000 m 5.000-13.000 m 3.000-8.000 m
Orta (Middle) 2.000-8.000 m 2.000-7.000 m 2.000-4.000 m
Alçak (Low) Yüzey-2.000 m Yüzey-2.000 m Yüzey-2.000 m

Bu üç aile içinde, Latince köklerden türetilmiş adlarla anılan 10 temel bulut tipi tanımlanır (cirrus = “tutam/kıvrım,” cumulus = “yığın,” stratus = “yayılmış tabaka,” alto = “yüksek/orta kat,” nimbus = “yağmurlu”):

Aile Tip Görünüm
Yüksek (buz kristalleri) Cirrus (Ci) İnce, lifli, tutam görünümlü
Yüksek (buz kristalleri) Cirrostratus (Cs) İnce, süt beyazı örtü, halo oluşturur
Yüksek (buz kristalleri) Cirrocumulus (Cc) Küçük beyaz pullar, “uskumru göğü”
Orta (çoğunlukla su damlacığı) Altostratus (As) Gri-mavimsi lifli örtü, Güneş/Ay buzlu cam gibi görünür
Orta (çoğunlukla su damlacığı) Altocumulus (Ac) Top şeklinde yamalar, gölgeli
Alçak (su damlacığı) Cumulus (Cu) Düz tabanlı, kubbe şeklinde “pamuk yığını”
Alçak (su damlacığı) Stratocumulus (Sc) Yumuşak, gri, rulo şeklinde kütleler
Alçak (su damlacığı) Stratus (St) Tekdüze, sis benzeri tabaka
Alçak (su damlacığı) Nimbostratus (Ns) Koyu, şekilsiz yağmur bulutu
Alçak (su damlacığı) Cumulonimbus (Cb) Büyük, örs biçimli tepesiyle gök gürültülü fırtına bulutu

Düşey gelişmeli bulutların (cumulus ailesi) taban yüksekliği, hava yerden yükselirken çiy noktasına ulaştığı andaki yükseklik olduğundan, kuru-termometre sıcaklığı ile çiy noktası arasındaki farktan hesaplanabilir. Her 1°C’lik fark için hava yaklaşık 126,3 metre yükselmelidir:

Bulut Tabanı Yüksekliği (m) = 126,3 × (Kuru-termometre Sıcaklığı − Çiy Noktası) [°C cinsinden fark]

Örnek 12 — Kümülüs Bulut Tabanı Yüksekliği

Yüzeyde kuru-termometre sıcaklığı 22,0°C, psikrometrik tablodan bulunan çiy noktası 14,0°C‘dir.

Çözüm: Fark = 22,0 − 14,0 = 8,0°C

Yükseklik = 126,3 × 8,0 = 1010,4 ≈ 1010 metre

Ne Kadar Uzağı Görebiliyoruz?

Vardiya rutinine iki gözlem daha eklenir: ne kadar uzağı görebildiğiniz ve gökyüzünün daha yükseklerinde ne olup bittiği. Görüş mesafesi, çıplak gözle belirgin cisimlerin görülüp tanınabildiği yatay uzaklıktır. Karada, bilinen uzaklıktaki bina, ağaç ve ışıklar referans alınarak tahmin edilir. Ayrıca bir ışık demetinin belirli bir mesafedeki geçirgenliğini ölçen transmissometre kullanılabilir. Denizde ise diğer gemiler ve ufkun kendisi referans olarak kullanılır. Açık denizde doğru tahmin genellikle daha zordur.

Üst atmosfer gözlemleri, atmosferin üçüncü boyutunu (dikey yapısını) ortaya koyar. Bu gözlemler teodolitle izlenen serbest balonlar, radiosonde’lar (radyo vericili ölçüm paketleri taşıyan balonlar), radar ve radyo yön bulucular aracılığıyla yapılır. Ekipmanın pahalı ve gözlemin zaman alıcı olması nedeniyle, özellikle okyanuslar üzerinde üst atmosfer gözlem ağı yüzey gözlem ağına kıyasla oldukça seyrektir.

Gözlemden Tahmine: Teknoloji ve Kayıt

Tüm bu tekil gözlemler, aslında çok daha büyük bir resmin parçasıdır. Gemi, üst atmosfer, şamandırabuoy, radar ve uydu gözlemleri, günümüzün bilgisayar tahmin modellerinin temelini oluşturur. Doppler radar, uydu analizi ve birçok farklı kaynaktan gelen verinin karmaşık algoritmalarla birleştirilmesi, fırtına yollarının yüksek doğrulukla izlenmesini sağlar. Otomatik hava istasyonları ve şamandıra sistemleri, rüzgar yönü/hızı, atmosfer basıncı, hava/deniz yüzeyi sıcaklığı ve dalga verilerini düzenli olarak radyoyla iletir.

Bütün bu teknolojik ilerlemeye karşın, gemiden yapılan hava raporu, tahminlerin doğruluğunun dayandığı temel taşlardan biri olmaya devam etmektedir. Okyanusun büyük bölümünde gemiler, halen en erişilebilir yüzey gözlem kaynağıdır. Bu nedenle standart gözlem ve raporlama usullerine (ilgili ulusal talimatlara göre) uyulması, yalnızca gözlemi yapan gemi için değil, bölgedeki tüm seyir trafiği için önem taşır.

Özet — Kısım 8.3

  • Cıvalı ve aneroid barometreler ile bunların yükseklik, sıcaklık, yerçekimi ve alet hatası düzeltmeleri; psikrometre ile bağıl nem/çiy noktası ölçümü tanıtıldı.
  • Görünen rüzgar ile gerçek rüzgar arasındaki vektörel ilişki ve deniz durumundan rüzgar hızı tahmini için Beaufort Ölçeği (0-12 arası tam tablo) verildi.
  • Bulut aileleri (yüksek/orta/alçak), 10 temel bulut tipi ve düşey gelişmeli bulutların taban yüksekliği hesabı; görüş mesafesi ölçümü, üst atmosfer gözlem yöntemleri ve gemiden yapılan hava raporunun önemi anlatıldı.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 8 (Ch. 36 — Hava Gözlemleri)

Bu ders anlaşıldı mı?