3.5 Gelgit ve Gelgit Akıntıları

· Sinan Berat Kardaş

Gelgit, Ay ve Güneş’in çekim etkisiyle deniz seviyesinin günde genellikle iki kez yükselip alçalmasıdır.

Ay’ın gökyüzünde sessizce süzülmesi, okyanusları her gün iki kez kaldırıp indirir — görünmez bir ip gibi. Bu Kısım, o ipin nasıl çalıştığını ve bir seyircinin bunu nasıl pratik bir hesaba çevirdiğini anlatır.

 Gelgit Nereden Gelir?

Gelgit, Ay ve Güneş’in Dünya üzerindeki diferansiyel çekim kuvvetinden kaynaklanır: deniz seviyesi periyodik yükselip alçalır. Gelgit akıntısıtidal current, aynı nedenin yol açtığı yatay su hareketidir. İkisi aynı kökenden gelir ama bağımsız ölçülür.

Newton’un Kütleçekim Yasası: F = G × m1 × m2 / d².

Dünya-Ay, ortak bir kütle merkezi (barycenter) etrafında döner; bu merkez Dünya’nın merkezinden Ay’a doğru, Dünya yarıçapının ~%74‘ü kadar mesafededir.

Gelgiti yaratan, çekimin büyüklüğü değil — Dünya’nın Ay’a en yakın ve en uzak noktaları arasındaki çekim farkıdır:

  • Ay için: Fdm = G × Mm × Re / d³
  • Güneş için: Fds = G × Ms × Re / ds³

Kübik (d³) bağımlılık, gelgit kuvvetinin normal çekimden (d²) mesafeye çok daha duyarlı olduğu anlamına gelir. Güneş çok daha büyük kütleli olsa da çok daha uzaktır; etkisi Ay’ınkinin yalnızca ~%46‘sıdır.

Bu fark, Dünya’nın Ay’a en yakın noktasında bir su kabarması (altay noktası) ve tam karşısında ikinci bir kabarma (antipot noktası) oluşturur; Dünya döndükçe bir nokta günde bu iki kabarmadan geçer.

Deklinasyon etkisi: Ay’ın (ve Güneş’in) gök ekvatorundan sapıncı arttıkça, günlük iki gelgit arasındaki fark (günlük eşitsizlik) artar.

 Gelgit Türleri ve Döngüleri

Tür Tanım
Yarı günlük (semidiurnal) ~24 sa 50 dk’da iki yüksek, iki alçak su; ardışık yükseklikler yakın
Günlük (diurnal) Aynı sürede bir yüksek, bir alçak su
Karışık (mixed) İki yüksek, iki alçak su; ardışık yükseklikler belirgin farklı

Tür, kıyı şekli, taban topografyası ve havza rezonansına göre bölgeden bölgeye değişir.

Büyüklüğü etkileyen döngüler:

  • Sizigi/Ara: Ay-Güneş aynı hizada (yeni ay/dolunay) → en büyük aralık (sizigi); dik açıda (dördün) → en küçük aralık (ara).
  • Perije/Apoje: Ay Dünya’ya en yakınken (perije) daha büyük, en uzakken (apoje) daha küçük gelgit.
  • Tropik/Ekvatoral: Ay’ın deklinasyonu en yüksekken (tropik) eşitsizlik en büyük, ekvatordayken (ekvatoral) en küçük.
  • Öncelenme/Gecikme: yüksek su, Ay’ın meridyen geçişimeridian passagenden biraz önce veya sonra gerçekleşir.

Özel olaylar:

  • Gelgit dalgası (tidal bore): sığ nehir ağzında, dar kanalda yükselen gelgidin dik bir su duvarı hâlinde ilerlemesi.
  • Çift alçak/yüksek su: bazı kıyılarda tek bir dönemde küçük bir çift tepe/çukur oluşması (yerel batimetri/rezonans).

Döngü süreleri:

  • Yarı günlük periyot: ~12 sa 25 dk.
  • Gelgit (ay) günü: ~24 sa 50 dk.
  • Sinodik ay: ~29,5 gün.
  • Anomalistik ay: ~27,5 gün.
  • Nodal (Metonik) döngü: ~18,6 yıl (adını MÖ 5. yy Yunan astronom Meton’dan alır). Ay’ın yörünge eğimi (~5°) + Dünya ekseni eğimi (23,5°) → Ay’ın deklinasyonu bu döngüde ~18,5°-28,5° arasında değişir.

 Gelgit Referans Düzeyleri

Bir dağın yüksekliğini “deniz seviyesinden” derken bile keyfi bir sıfır seçilir. Kartadaki derinlik de bir referans düzeyine (datum) göredir: Gerçek Derinlik = Kartadaki Derinlik + O Anki Gelgit Yüksekliği (bkz. Bölüm 1, Kısım 1.2).

Alçak su datumları:

  • Ortalama alçak su (MLW), ortalama sizigi alçak su (MLWS).
  • Ortalama daha-düşük-alçak-su (MLLW) — ABD’de yaygın.
  • En düşük normal su; en düşük astronomik gelgit (LAT) — İngiliz/uluslararası kullanım.
  • En düşük daha-düşük düşük gelgit (LLWLT) — Kanada.
  • Ortalama deniz seviyesi (MSL) — Karadeniz gibi gelgit aralığı çok küçük bölgelerde.

Yüksek su datumları: ortalama yüksek su (MHW), ortalama sizigi yüksek su (MHWS), ortalama daha-yüksek-yüksek-su (MHHW).

Ulusal Gelgit Datum Dönemi: standart 19 yıllık gözlem dönemi (Ay’ın nodal döngüsünü dengeler); ABD’de şu an 1960-1978, ~25 yılda bir gözden geçirilir.

Örnek (özgün): kartada derinlik 12 m.

  1. Gelgit +1,8 m ise: 12 + 1,8 = 13,8 m.
  2. Gelgit −0,4 m ise: 12 − 0,4 = 11,6 m.

 Gelgit Akıntıları

Tür Tanım
Dönel (rotacoursery) Açık denizde tipik; durgun su anı yok, yön/hız sürekli döner (K yarımküre saat yönü, G yarımküre tersi); eğriye “akıntı gülü” denir
Ters yönlü (reversing) Nehir/boğazlarda tipik; kabarma (flood)/çekilme (ebb) arası salınır, aralarında kısa durgun su (slack water); saf yarı günlükte her evre ~6 sa 13 dk
Hidrolik Farklı gelgit zamanlı iki su kütlesini bağlayan dar boğazda; hızı seviye farkının kareköküyle orantılı

Fırtına kabarması (storm surge):

  • Durağan alçak basınç: R0 = 0,01 × (1010 − P) (metre, P: hPa; ~1 hPa düşüş ≈ 1 cm yükselme).
  • Hareketli alçak basınç: R = R0 / (1 − C²/(g×h)) (C: fırtına hızı ft/sn, g≈32,2 ft/sn², h: derinlik ft). Payda sıfıra yaklaştıkça (Proudman rezonansı) yükselme orantısız büyür.

Örnek (özgün): basınç 980 hPa (durağan). R0 = 0,01×(1010−980) = 0,30 m.

Güçlü akıntı örnekleri: Golden Gate (San Francisco) >5 knot; Seymour Narrows (BC) >13 knot.

Uyarılar:

  • Akıntının en güçlü/zayıf anı, yüksek/alçak su anıyla her zaman çakışmayabilir.
  • Gelgit aralığı, akıntı hızıyla doğrudan orantılı olmak zorunda değildir.
  • Akıntı aynı haliç içinde konum/derinliğe göre önemli ölçüde değişir.

 Yayınlarla Gelgit Tahmini

Gelgit tabloları: referans istasyonlar için doğrudan; bağımlı istasyonlar için referansa uygulanacak zaman farkı/oran şeklinde (bkz. Bölüm 1, Kısım 1.4 — seyir yayınları).

Bağımlı İstasyon Zamanı = Referans Zamanı ± Zaman Farkı
Bağımlı İstasyon Yüksekliği = Referans Yüksekliği × Oran (veya ± Fark)

Örnek (özgün): referans HW 14:00, 2,1 m; fark +0:35, oran 0,85.

  1. Zaman: 14:00 + 0:35 = 14:35.
  2. Yükseklik: 2,1 × 0,85 = 1,79 m.

On İkilik Kural: ~6 saatlik yüksek-alçak su arasında seviye değişiminin kabaca sinüzoidal olduğu varsayımıyla, aralık altı saatlik dilime 1-2-3-3-2-1 birim (toplam 12) olarak dağıtılır.

Örnek (özgün): yüksek su 6,4 m, alçak su 1,2 m (aralık 5,2 m).

  1. Birim: 5,2/12 ≈ 0,433 m.
    1. saat (1 birim): 1,2+0,43 = 1,63 m.
    1. saat (3 birim): 1,2+1,30 = 2,50 m.
    1. saat (6 birim): 1,2+2,60 = 3,80 m.
    1. saat (9 birim): 1,2+3,90 = 5,10 m.
    1. saat (11 birim): 1,2+4,77 = 5,97 m.
    1. saat (12 birim): 1,2+5,20 = 6,40 m — yüksek su değeriyle tam örtüşür. ✓

Akıntı tabloları/diyagramları: aynı mantıkla azami akıntı zamanı/hızı ve durgun su tahminleri sunar; “hız çizgileri” bir geçişin en uygun zamanlamasını planlamaya yardımcı olur.

Tahminin sınırları: tablolar ortalama astronomik koşullara dayanır; basınç, rüzgâr, nehir debisi ve yerel etkenler önemli sapmadeviationlara yol açabilir. Sığ sularda ve kritik geçişlerde tablo değerleri mutlak gerçek değil, dikkatli yorumlanması gereken bir tahmin olarak ele alınmalıdır.

Özet

  • Gelgit, Ay/Güneş’in diferansiyel çekiminden kaynaklanır; Güneş’in etkisi Ay’ınkinin ~%46’sıdır.
  • Gelgit türü (yarı günlük/günlük/karışık) ve büyüklüğü (sizigi/ara, perije/apoje, tropik/ekvatoral) döngüseldir.
  • Gerçek derinlik = kartadaki derinlik + o anki gelgit yüksekliği (datuma göre).
  • Dönel/ters yönlü/hidrolik akıntı türleri farklı coğrafyalarda görülür; fırtına kabarması ek yükselme yaratabilir.
  • Yayınlar (tablolar, on ikilik kural) ortalama koşullara dayanır; meteoroloji sapmaya yol açabilir.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 2 (Ch. 9 — Gelgit ve Gelgit Akıntıları)

Bu ders anlaşıldı mı?