3.5 Gelgit ve Gelgit Akıntıları
· Sinan Berat Kardaş
Gelgit, Ay ve Güneş’in çekim etkisiyle deniz seviyesinin günde genellikle iki kez yükselip alçalmasıdır.
Ay’ın gökyüzünde sessizce süzülmesi, okyanusları her gün iki kez kaldırıp indirir — görünmez bir ip gibi. Bu Kısım, o ipin nasıl çalıştığını ve bir seyircinin bunu nasıl pratik bir hesaba çevirdiğini anlatır.
Gelgit Nereden Gelir?
Gelgit, Ay ve Güneş’in Dünya üzerindeki diferansiyel çekim kuvvetinden kaynaklanır: deniz seviyesi periyodik yükselip alçalır. Gelgit akıntısıtidal current, aynı nedenin yol açtığı yatay su hareketidir. İkisi aynı kökenden gelir ama bağımsız ölçülür.
Newton’un Kütleçekim Yasası: F = G × m1 × m2 / d².
Dünya-Ay, ortak bir kütle merkezi (barycenter) etrafında döner; bu merkez Dünya’nın merkezinden Ay’a doğru, Dünya yarıçapının ~%74‘ü kadar mesafededir.
Gelgiti yaratan, çekimin büyüklüğü değil — Dünya’nın Ay’a en yakın ve en uzak noktaları arasındaki çekim farkıdır:
- Ay için: Fdm = G × Mm × Re / d³
- Güneş için: Fds = G × Ms × Re / ds³
Kübik (d³) bağımlılık, gelgit kuvvetinin normal çekimden (d²) mesafeye çok daha duyarlı olduğu anlamına gelir. Güneş çok daha büyük kütleli olsa da çok daha uzaktır; etkisi Ay’ınkinin yalnızca ~%46‘sıdır.
Bu fark, Dünya’nın Ay’a en yakın noktasında bir su kabarması (altay noktası) ve tam karşısında ikinci bir kabarma (antipot noktası) oluşturur; Dünya döndükçe bir nokta günde bu iki kabarmadan geçer.
Deklinasyon etkisi: Ay’ın (ve Güneş’in) gök ekvatorundan sapıncı arttıkça, günlük iki gelgit arasındaki fark (günlük eşitsizlik) artar.
Gelgit Türleri ve Döngüleri
| Tür | Tanım |
|---|---|
| Yarı günlük (semidiurnal) | ~24 sa 50 dk’da iki yüksek, iki alçak su; ardışık yükseklikler yakın |
| Günlük (diurnal) | Aynı sürede bir yüksek, bir alçak su |
| Karışık (mixed) | İki yüksek, iki alçak su; ardışık yükseklikler belirgin farklı |
Tür, kıyı şekli, taban topografyası ve havza rezonansına göre bölgeden bölgeye değişir.
Büyüklüğü etkileyen döngüler:
- Sizigi/Ara: Ay-Güneş aynı hizada (yeni ay/dolunay) → en büyük aralık (sizigi); dik açıda (dördün) → en küçük aralık (ara).
- Perije/Apoje: Ay Dünya’ya en yakınken (perije) daha büyük, en uzakken (apoje) daha küçük gelgit.
- Tropik/Ekvatoral: Ay’ın deklinasyonu en yüksekken (tropik) eşitsizlik en büyük, ekvatordayken (ekvatoral) en küçük.
- Öncelenme/Gecikme: yüksek su, Ay’ın meridyen geçişimeridian passagenden biraz önce veya sonra gerçekleşir.
Özel olaylar:
- Gelgit dalgası (tidal bore): sığ nehir ağzında, dar kanalda yükselen gelgidin dik bir su duvarı hâlinde ilerlemesi.
- Çift alçak/yüksek su: bazı kıyılarda tek bir dönemde küçük bir çift tepe/çukur oluşması (yerel batimetri/rezonans).
Döngü süreleri:
- Yarı günlük periyot: ~12 sa 25 dk.
- Gelgit (ay) günü: ~24 sa 50 dk.
- Sinodik ay: ~29,5 gün.
- Anomalistik ay: ~27,5 gün.
- Nodal (Metonik) döngü: ~18,6 yıl (adını MÖ 5. yy Yunan astronom Meton’dan alır). Ay’ın yörünge eğimi (~5°) + Dünya ekseni eğimi (23,5°) → Ay’ın deklinasyonu bu döngüde ~18,5°-28,5° arasında değişir.
Gelgit Referans Düzeyleri
Bir dağın yüksekliğini “deniz seviyesinden” derken bile keyfi bir sıfır seçilir. Kartadaki derinlik de bir referans düzeyine (datum) göredir: Gerçek Derinlik = Kartadaki Derinlik + O Anki Gelgit Yüksekliği (bkz. Bölüm 1, Kısım 1.2).
Alçak su datumları:
- Ortalama alçak su (MLW), ortalama sizigi alçak su (MLWS).
- Ortalama daha-düşük-alçak-su (MLLW) — ABD’de yaygın.
- En düşük normal su; en düşük astronomik gelgit (LAT) — İngiliz/uluslararası kullanım.
- En düşük daha-düşük düşük gelgit (LLWLT) — Kanada.
- Ortalama deniz seviyesi (MSL) — Karadeniz gibi gelgit aralığı çok küçük bölgelerde.
Yüksek su datumları: ortalama yüksek su (MHW), ortalama sizigi yüksek su (MHWS), ortalama daha-yüksek-yüksek-su (MHHW).
Ulusal Gelgit Datum Dönemi: standart 19 yıllık gözlem dönemi (Ay’ın nodal döngüsünü dengeler); ABD’de şu an 1960-1978, ~25 yılda bir gözden geçirilir.
Örnek (özgün): kartada derinlik 12 m.
- Gelgit +1,8 m ise: 12 + 1,8 = 13,8 m.
- Gelgit −0,4 m ise: 12 − 0,4 = 11,6 m.
Gelgit Akıntıları
| Tür | Tanım |
|---|---|
| Dönel (rotacoursery) | Açık denizde tipik; durgun su anı yok, yön/hız sürekli döner (K yarımküre saat yönü, G yarımküre tersi); eğriye “akıntı gülü” denir |
| Ters yönlü (reversing) | Nehir/boğazlarda tipik; kabarma (flood)/çekilme (ebb) arası salınır, aralarında kısa durgun su (slack water); saf yarı günlükte her evre ~6 sa 13 dk |
| Hidrolik | Farklı gelgit zamanlı iki su kütlesini bağlayan dar boğazda; hızı seviye farkının kareköküyle orantılı |
Fırtına kabarması (storm surge):
- Durağan alçak basınç: R0 = 0,01 × (1010 − P) (metre, P: hPa; ~1 hPa düşüş ≈ 1 cm yükselme).
- Hareketli alçak basınç: R = R0 / (1 − C²/(g×h)) (C: fırtına hızı ft/sn, g≈32,2 ft/sn², h: derinlik ft). Payda sıfıra yaklaştıkça (Proudman rezonansı) yükselme orantısız büyür.
Örnek (özgün): basınç 980 hPa (durağan). R0 = 0,01×(1010−980) = 0,30 m.
Güçlü akıntı örnekleri: Golden Gate (San Francisco) >5 knot; Seymour Narrows (BC) >13 knot.
Uyarılar:
- Akıntının en güçlü/zayıf anı, yüksek/alçak su anıyla her zaman çakışmayabilir.
- Gelgit aralığı, akıntı hızıyla doğrudan orantılı olmak zorunda değildir.
- Akıntı aynı haliç içinde konum/derinliğe göre önemli ölçüde değişir.
Yayınlarla Gelgit Tahmini
Gelgit tabloları: referans istasyonlar için doğrudan; bağımlı istasyonlar için referansa uygulanacak zaman farkı/oran şeklinde (bkz. Bölüm 1, Kısım 1.4 — seyir yayınları).
Bağımlı İstasyon Zamanı = Referans Zamanı ± Zaman Farkı
Bağımlı İstasyon Yüksekliği = Referans Yüksekliği × Oran (veya ± Fark)
Örnek (özgün): referans HW 14:00, 2,1 m; fark +0:35, oran 0,85.
- Zaman: 14:00 + 0:35 = 14:35.
- Yükseklik: 2,1 × 0,85 = 1,79 m.
On İkilik Kural: ~6 saatlik yüksek-alçak su arasında seviye değişiminin kabaca sinüzoidal olduğu varsayımıyla, aralık altı saatlik dilime 1-2-3-3-2-1 birim (toplam 12) olarak dağıtılır.
Örnek (özgün): yüksek su 6,4 m, alçak su 1,2 m (aralık 5,2 m).
- Birim: 5,2/12 ≈ 0,433 m.
-
- saat (1 birim): 1,2+0,43 = 1,63 m.
-
- saat (3 birim): 1,2+1,30 = 2,50 m.
-
- saat (6 birim): 1,2+2,60 = 3,80 m.
-
- saat (9 birim): 1,2+3,90 = 5,10 m.
-
- saat (11 birim): 1,2+4,77 = 5,97 m.
-
- saat (12 birim): 1,2+5,20 = 6,40 m — yüksek su değeriyle tam örtüşür. ✓
Akıntı tabloları/diyagramları: aynı mantıkla azami akıntı zamanı/hızı ve durgun su tahminleri sunar; “hız çizgileri” bir geçişin en uygun zamanlamasını planlamaya yardımcı olur.
Tahminin sınırları: tablolar ortalama astronomik koşullara dayanır; basınç, rüzgâr, nehir debisi ve yerel etkenler önemli sapmadeviationlara yol açabilir. Sığ sularda ve kritik geçişlerde tablo değerleri mutlak gerçek değil, dikkatli yorumlanması gereken bir tahmin olarak ele alınmalıdır.
Özet
- Gelgit, Ay/Güneş’in diferansiyel çekiminden kaynaklanır; Güneş’in etkisi Ay’ınkinin ~%46’sıdır.
- Gelgit türü (yarı günlük/günlük/karışık) ve büyüklüğü (sizigi/ara, perije/apoje, tropik/ekvatoral) döngüseldir.
- Gerçek derinlik = kartadaki derinlik + o anki gelgit yüksekliği (datuma göre).
- Dönel/ters yönlü/hidrolik akıntı türleri farklı coğrafyalarda görülür; fırtına kabarması ek yükselme yaratabilir.
- Yayınlar (tablolar, on ikilik kural) ortalama koşullara dayanır; meteoroloji sapmaya yol açabilir.
Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 2 (Ch. 9 — Gelgit ve Gelgit Akıntıları)