7.4 Buzla Kaplı Sularda Seyir

· Sinan Berat Kardaş

Buzlu sularda seyir, 1912’deki Titanik faciasından bu yana deniz buzu ve buz dağlarına karşı özel dikkat ve raporlama gerektiren bir konudur.

1912’de bir buz dağı, dönemin en büyük gemisini batırdı ve deniz seyri tarihini kalıcı biçimde değiştirdi. Bu Kısım, o olayın da kökeninde olan malzemeyi — deniz buzunu ve buz dağlarını — nasıl oluştuğundan nasıl tespit edilip aşılacağına kadar anlatır.

 Deniz Buzunun Oluşumu ve Evreleri

Deniz suyu soğudukça önce yoğunlaşır; tatlı suda en yüksek yoğunluk 4,0°C’de görülürken, deniz suyunda tuz miktarı arttıkça hem en yüksek yoğunluk sıcaklığı hem donma noktası düşer. Bu iki eğri, 24,7 ‰ tuzluluksalinityta -1,3°C’de kesişir; bu tuzluluk ve üzerinde, en yüksek yoğunluk donma noktasıyla çakışır (soğudukça yoğunluk artmaya devam eder). Ortalama okyanus tuzluluğu olan 35 ‰’de donma noktası yaklaşık -1,88°C‘dir.

Yüzey suyu tuzluluğu sabit olsaydı, buz oluşmadan önce tüm su sütununun donma noktasına soğutulması gerekirdi. Ancak kutup bölgelerinde düşey tuzluluk dağılımı öyledir ki, yüzey suyunun altında sığ derinlikte daha yüksek tuzlu su bulunur; bu, yoğunluk akımlarının derin, daha sıcak ama daha tuzlu tabakayla karışamayan sığ bir karışık tabaka oluşturmasına yol açar. Buz, yoğunluk akımları durup yüzey suyu donma noktasına ulaştığında oluşmaya başlar.

Deniz buzu oluşumunun aşamaları:

Aşama Tanım
Spikül (frazil buz) İğnemsi, tek tek kristaller; suya yağlı bir görünüm verir
Yağ buzu (grease ice) Spiküllerin birleşip çorbamsı bir tabaka oluşturması; mat bir görünüm
Shuga Grease ice’tan gelişen, birkaç santimetre çaplı, süngerimsi beyaz buz topakları
Nilas Shuga/grease ice’tan gelişen, yüksek tuzlu, 10 cm’ye kadar kalınlıkta esnek bir kabuk
Buz kaymağı (ice rind) Düşük tuzlu, kırılgan, parlak, ~5 cm kalınlığa kadar bir kabuk
Krep buz (pancake ice) 30 cm – 3 m çapında, ~10 cm kalınlığa kadar, kenarları kalkık dairesel parçalar
Buz keki (ice cake) 20 m’den küçük, görece düz herhangi bir deniz buzu parçası
Buz sahanı (floe) 20 m veya daha büyük parçalar
Buz sahası (ice field) 10 km’den büyük, buzla kaplı alan

Yeni buz (10 cm kalınlığa kadar) gri ve gri-beyaz buz (“genç buz”) olarak adlandırılır ve nilas ile tek yıllık buz arasındaki geçiş evresidir. Tek yıllık buz ilk kışında genellikle 30 cm – 2 m arası kalınlığa ulaşır. En az bir yaz erimesi atlatan buz eski buz; en az iki yaz erimesi atlatmış ve 3 m veya daha kalın olan buz ise neredeyse tuzsuz çok yıllık buz olarak sınıflandırılır (renk tonu ile ilk yıl buzundan ayırt edilebilir: mavimsi ton eski buza, yeşilimsi ton ilk yıl buzuna işaret eder).

Buz kütlesi arttıkça, rüzgâr/dalga hareketiyle şekil değiştirir: ince/plastik buzun düşey hareketine bükülme, bir parçanın diğerinin üzerine binmesine rafting, üst üste yığılıp bir duvar/sırt oluşturmasına sırtlaşma (ridging), ortaya çıkan tümsekli topografiye tümsekli (hummocked) buz denir. Sırtlar genellikle ~1 m yükseklik ve ~5 m derinliğe sahiptir; aşırı basınç altında yükseklik 20 m, derinlik 50 m’ye ulaşabilir.

Buz konsantrasyonu (birim alandaki kaplama oranı), onda birlik dilimlerle ifade edilir:

Sınıf Konsantrasyon
Açık su <1/10
Çok açık paket buz 1-3/10
Açık paket buz 4-6/10
Sıkı paket buz 7-8/10
Çok sıkı paket buz 9/10 – <10/10
Kompakt/pekişmiş paket buz 10/10

Konsantrasyon arttıkça gemi geçişi zorlaşır: 1-3/10’da güçlendirilmemiş bir gemi genellikle güvenle seyredebilir; 3-5/10’da geçiş rüzgâr/akıntıya bağlı hâle gelir; 5-7/10’da yalnızca buz güçlendirmeli gemiler (bazen buzkıran eskortuyla) geçebilir; 7/10 üzerinde yalnızca buzkıranlar girmelidir.

Buz örtüsündeki açıklıklar: uzun, düzensiz çatlaklar genişleyip gemi geçişine izin verirse lead (açıklık/kanal) adını alır; paket buz ile kıyı arasındaki lead kıyı leadi, paket ile sabit buz arasındaki ise flaw lead‘dir. Doğrusal olmayan, buzla çevrili açık su alanlarına polinya denir; bazı polinyalar periyodik ılık su yükselimiyle oluşur ve tarihsel yerleşimlerde balıkçılık/avcılık için kullanılmıştır.

Kıyıya, buz duvarına/cephefrontsine veya sığlıklar arasına yapışık kalan buz sabit buz (fast ice) olarak adlandırılır; kalınlığı 2 metreyi aşabilir. Böyle bir buz sahanı büyük yatay mesafeye yayılırsa buz şelfi oluşur; Antarktika’daki geniş buz şelflerinden kopan tabular buz dağılarının aksine, Arktik’te buz şelflerinden kopan benzer oluşumlara buz adası denir.

 Buz Dağlarının Oluşumu, Türleri ve Yoğunluğu

Buz dağları, kara buzunun (karla veya donmuş tatlı suyla oluşan buzun) denize ulaşıp parçalanmasıyla oluşur. Büyük, görece düz alanlarda veya akışın engellendiği yerlerde (Grönland gibi) buz örtüsü (ice cap) oluşur, kalınlığı Grönland’da ~1 km’ye, Antarktika’da 4,5 km’ye ulaşabilir. Vadi/geçitlerden akan buz kütlesine buzul denir (günde 30 metreye varan, ama genelde çok daha yavaş bir akış hızıyla); buzul denize ulaştığında suyun kaldırma kuvveti parça parça buz koparır — bunlar buz dağı olarak yüzer.

Buz dağları biçimlerine göre kubbeli/eğik/sivri uçlu (pinnacled), tabular (masa gibi düz), buzul tipi veya aşınmış olarak tanımlanabilir. Yüzen bir buz dağı, buzun kendi içindeki düzensizlik, su hattı üstü/altı sıcaklık farkı, güneşe maruz kalan yüz ve gerilim/çatlak gibi nedenlerle düzensiz erir. Bu düzensiz erime denge değişimine ve buz dağının periyodik olarak eğilmesine/devrilmesine (kapsize) yol açabilir. Yeni kopan bir Kuzey Yarımküre buz dağının kütlesinin %60-80’i su altındadır.

Boyutlarına göre parçalar şöyle adlandırılır:

Tür Su Üstü Yüksekliği Yaklaşık Alan
Buz parçası (bergy bit) 1-5 m ~100-300 m²
Growler <1 m ~20 m²

Su altında kalan kütle oranı, buzun yoğunluğunun içinde bulunduğu suyun yoğunluğuna bölünmesiyle bulunur:

Su altı oranı = Buz yoğunluğu / Su yoğunluğu

Örnek 9 — Buz Dağının Su Altında Kalan Yüzdesi : Bir buz dağının yoğunluğu 0,912 g/cm³, yüzdüğü deniz suyunun yoğunluğu 1,025 g/cm³’tür. Kütlesinin yüzde kaçı su altındadır?

  1. Oran = 0,912 / 1,025 = 0,8898
  2. Sonuç: Kütlenin yaklaşık %89,0‘ı su altındadır.

Buz dağının su üstü yüksekliğinin su altı derinliğine (draft) oranı, tipine göre değişir:

Buz Dağı Tipi Yükseklik : Draft Oranı
Bloksu veya tabular 1:5
Yuvarlak veya kubbeli 1:4
Eğik (Grönland tipi) 1:3
Sivri uçlu veya sırtlı 1:2
Boynuzlu/kanatlı/aşınmış (son erime evresi) 1:1

Örnek 10 — Yükseklik/Draft Oranı : Yuvarlak/kubbeli tipte bir buz dağının su üstündeki yüksekliği 18 metredir. Su altındaki derinliği (draft) ve toplam yüksekliği nedir?

  1. Oran (yuvarlak/kubbeli): 1:4
  2. Draft = 18 × 4 = 72 metre
  3. Toplam yükseklik = 18 + 72 = 90 metre

Antarktika’daki buz dağlarının çoğu, Arktik’tekinin aksine buzuldan değil, geniş buz şelflerinin dış kenarlarından kopar; bunlara tabular buz dağı denir (kilometrelerle ölçülen yatay boyutlar, deniz yüzeyinden ~60 m’ye varan yükseklik). Deniz Buzunun Kalınlığı, Tuzluluğu ve Basınç Buzu

Deniz buzunun büyümesi; hava sıcaklığı, başlangıç buz kalınlığı, kar derinliği, rüzgâr hızı, deniz suyu tuzluluğu/yoğunluğu ve buz/deniz suyunun özgül ısıları gibi birçok değişkene bağlıdır; ancak yalnızca hava sıcaklığı ve rüzgâr hızı rutin olarak gözlemlenebildiğinden, büyüme tahminleri genellikle hava sıcaklığı verisine dayanır.

Bu amaçla en yaygın kullanılan bağıntılardan biri, Rus Arktik’inden çok yıllık gözlemlerin ortalamasını temsil eden Zubov formülüdür:

h² + 50h = 8φ

Burada h belirli bir gündeki buz kalınlığı (cm), φ donma mevsiminin başlangıcından o güne kadarki kümülatif don-derece-gün sayısıdır (°C). Bir don-derece-günü, ortalama sıcaklığın 0°C’nin (tatlı suyun donma noktası, en yaygın kullanılan taban değer) 1° altında olduğu bir gün olarak tanımlanır; günlük değerler donma mevsimi boyunca kümülatif olarak toplanır.

Örnek 11 — Zubov Formülüyle Buz Kalınlığı (özgün): Bir istasyonda donma mevsiminin başından bu yana kümülatif don-derece-gün toplamı 300’e ulaşmıştır. Zubov formülüne göre buz kalınlığı nedir?

  1. Formül: h² + 50h = 8φ = 8 × 300 = 2.400
  2. İkinci dereceden denklem: h² + 50h − 2.400 = 0
  3. Diskriminant: 50² + 4×2.400 = 2.500 + 9.600 = 12.100; √12.100 = 110
  4. h = (−50 + 110) / 2 = 30 cm
  5. Doğrulama: 30² + 50×30 = 900 + 1.500 = 2.400 = 8×300 ✓

Kış boyunca kar örtüsü buzu yalıtarak büyümesini yavaşlatır; bu örtü kalınken gelen radyasyonun %80-85’i uzaya yansır. Yaz başında hava sıcaklığı 0°C’nin üzerine çıktığında kar erimeye başlar, yüzeyde erime göletleri oluşur (bu göletler %90 oranında radyasyon soğurur) ve zamanla buz sahanının tabanına ulaşarak erime delikleri (thawholes) oluşturur.

  • Tuzluluk: Deniz buzu önce tuzsuz kristaller olarak oluşur; kristaller birleşirken içlerinde az miktarda tuzlu su (brine) hapsolur (15 cm kalınlığındaki yeni buz ortalama binde 5-10 tuz içerir; daha hızlı donma daha fazla tuz hapseder). Yoğunluğu saf buzdan yüksek olan brine zamanla aşağı süzülür ve buz giderek tuzunu kaybederek daha berrak, sağlam ve kırılgan hâle gelir; 1 yaşındaki deniz buzu eritilmiş suyu tatlı su ihtiyacını karşılayacak kadar tuzsuzdur, 2 yaşına gelindiğinde tuzun neredeyse tamamı temizlenmiştir. Kara buzundan oluşan buz dağları hiç tuz içermez.
  • Yoğunluk: Donma noktasındaki tatlı su buzunun yoğunluğu 0,917 g/cm³’tür. Tuz içeriği nedeniyle yeni deniz buzu daha yoğundur (tipik değer 0,925 g/cm³); buz tuzunu kaybettikçe yoğunluğu azalır ve içerdiği hava kabarcıkları nedeniyle sonunda tatlı su buzundan daha az yoğun hâle gelir (hacimce %8 hava içeren buzun yoğunluğu ~0,845 g/cm³’e kadar düşebilir). Kara buzunun yoğunluğu daha geniş bir aralıkta değişir; karın sıkışmasıyla oluşan buz (firn/névé) hacimce %50’ye varan hava içerebilir.
  • Basınç buzu: Bitişik buz sahanlarının hareketi eşit olmadığından, rüzgâr aynı yönde uzun süre estiğinde her sahan bir sonrakine baskı uygular; mesafe arttıkça basınç muazzam boyutlara ulaşabilir.

Rüzgârın mı Akıntının mı Sözü Geçer? Buzun Sürüklenmesi

Yüzey akıntılarının bir miktar etkisi olsa da, paket buzun sürüklenmedriftsinde asıl belirleyici etken rüzgârdır. Coriolis kuvveti nedeniyle buz, rüzgâr yönünde değil, rüzgâr kuvveti ve buz kalınlığına bağlı olarak yaklaşık 18°’den 90°’ye kadar sapan bir yönde sürüklenir: Kuzey Yarımküre’de rüzgârın estiği yönün sağına, Güney Yarımküre’de soluna. Sapmadeviation açısı buz kalınlığı arttıkça ve rüzgâr hızı azaldıkça büyür.

Buz dağlarının su altında kalan büyük kütlesine karşın görece küçük “yelken alanı” vardır; bu nedenle yüzeye yakın akıntının sürüklenmede birincil etken olduğu düşünülür, ancak gözlemler rüzgârın da belirli konum/zamanlarda baskın olabildiğini göstermiştir — genellikle akıntı derin draftlı buz dağlarında, rüzgâr ise sığ draftlı olanlarda daha etkilidir. Buz dağı aşınıp erirken yükseklik/draft oranı 1:1’e (son erime evresi) yaklaşabilir; bu evrede rüzgârın etkisi artar.

Örnek 12 — Ses Yankısıyla Mesafe Tahmini : Bir geminin düdük sesi ile buz dağından dönen yankısı arasında 5,2 saniyelik bir zaman farkı ölçülüyor. Ses yankısıyla mesafe tahmini kuralına (saniye sayısı × 168 = metre) göre buz dağına olan mesafe nedir?

  1. Mesafe = 5,2 × 168 = 873,6 metre

(Bu yöntem güvenilmezdir: yalnızca gemiye geniş bir düşey yüzey gösteren buz kütleleri işitilebilir bir yankı verir.)

 Buzun Tespiti

Buz nereye sürüklenirse sürüklensin, onu zamanında görmek hayati önem taşır — bu da dört ayrı algılama yöntemine dayanır:

Yöntem Tipik Menzil / Not
Görsel Açık günde büyük buz dağı ~20 mil; pus/sisle hızla düşer. Açık, karanlık gecede 1-3 mil (ay ışığı arkadaysa “blink” etkisiyle 3 milin üzerine çıkabilir, önden geliyorsa tespiti zorlaştırır).
Gökyüzü işaretleri Kar örtüsünün parıltısı (kar parıltısı), uzak buzun bulut altı yansıması (buz parıltısı), koyu kara göğü ve en koyu su göğü — deneyimli denizci bu “gökyüzü haritalarını” buzdan kaçınmak veya geçiş bulmak için okur.
Radar Buz, aynı kesitli bir geminin ~1/60’ı kadar yankı verir (katsayı 0,33). Büyük tabular buz dağları/buz adaları 15-30 mil, ortalama buz dağı kötü havada 8-10 mil; growler 4 milin ötesinde genellikle görünmez ve yüksek deniz durumunda yankı içinde kaybolabilir.
Sonar Kısa menzillerde faydalıdır: buz dağı ~3 mil veya fazlasında, growler genellikle 0,5-2 mil mesafede ilk tespit edilir.
Uydu ve hava Kutup bölgelerinde en iyi uçak/uydudan gözlemlenir; görsel/kızılötesi (TIROS AVHRR), pasif mikrodalga (SSM/I) ve sentetik açıklıklı radar (ERS-1 SAR) her hava/aydınlatma koşulunda küresel gözlem sağlar.

 Seyir Teknikleri ve Gemi Hazırlığı

Buz tespit edildikten sonra sıra, onunla güvenle baş etmeye gelir. Buzlu bölgelere girecek bir geminin baş/su hattı bölgesi güçlendirilmeli, dökme demir yerine çelik pervane kullanılmalı ve dikey yanaklardan kaçınılmalıdır. Ekip; buzda gemi kullanma, kutup seyri, düşük sıcaklığın malzemelere etkisi, hasar kontrolü ve buz gözlem/raporlama prosedürleri konusunda eğitilmelidir.

Paket buza giriş noktası dikkatle seçilmelidir: mümkünse düşük konsantrasyonlu veya çürük buz/gezilebilir lead içeren alanlardan, rüzgâr altından (leeward), buz kenarına dik bir rotacourseyla girilmelidir. Paket içindeyken temel ilkeler:

  • Buzla birlikte çalış, aleyhine değil.
  • Hareket hâlinde kal ama acele etme; düşük hızda başla.
  • Mümkün olduğunca ince/zayıf buz alanlarında kal.
  • Geri manevra gerektiğinde dümeni orta hatta tutarak dikkatle geri git.

Bir buz sahanıyla temas kaçınılmazsa, sıyırıcı bir darbeden kaçınılmalı, mümkünse zayıf noktalar aranıp yavaş hızda düz çarpılmalıdır. Gemi buz tarafından sıkıca kuşatılıp hareket edemez hâle gelirse beset (buza sıkışmış), buz gövdeye baskı uyguluyorsa (hasar olsun olmasın) nipped (sıkıştırılmış) olarak tanımlanır.

Buz konsantrasyonu ile gemi erişilebilirliği:

Konsantrasyon Erişilebilirlik
1-3/10 Güçlendirilmemiş gemi genellikle güvenli
3-5/10 Rüzgâr/akıntıya bağlı, ara sıra erişilebilir
5-7/10 Yalnızca buz güçlendirmeli gemiler (bazen buzkıran eskortu gerekir)
7/10 ve üzeri Yalnızca buzkıranlar

Kutupaltı denizaltı harekâtında, buz canopy’sinin alt yüzeyindeki bummock‘lar (tümseklerin su altı karşılığı) ve buz omurgaları (sırtların su altı karşılığı) kritik önem taşır; bunlar su üstündeki yüksekliklerinin yaklaşık beş katı kadar aşağı uzanabilir (10 m’lik bir sırt, 50 m derinliğe inebilir). Denizaltının yüzeye çıkabileceği ince/ışık geçiren buz alanlarına skylight denir; 120 metreden geniş olanlar “büyük” sayılır.

Buz Bilgi Hizmetleri ve Raporlama

ABD’de deniz buzu ürün ve hizmetlerinden, Savunma (Donanma), Ticaret (NOAA) ve Ulaştırma (Sahil Güvenlik) bakanlıklarının kaynaklarını birleştiren Ulusal Buz Merkezi (National Ice Center, NIC) sorumludur. NIC ürünleri iki kategoriye ayrılır: (a) mevcut buz koşullarını tanımlayan analizler, (b) belirli bir süre için beklenen değişimi tanımlayan tahminler. Tahminler dört zaman ölçeğine ayrılır: kısa vadeli (24-72 saat), haftalık (5-7 gün), aylık (15-30 gün) ve mevsimlik (60-90 gün).

Bu bölümün başında andığımız 1912 faciasının doğrudan sonucu olarak, 1914’te RMS Titanic’in bir buz dağına çarpıp batmasının ardından toplanan SOLAS (Denizde Can Emniyeti) Sözleşmesi kararıyla Uluslararası Buz Devriyesi (International Ice Patrol) kuruldu; günümüzde ABD Sahil Güvenliği tarafından yürütülür ve Kuzey Atlantik’teki buz koşullarının gözlemi/yayılımından sorumludur. Devriye, uçaklarla (Yan Bakışlı Havadan Radar/SLAR ve İleri Bakışlı Havadan Radar/FLAR kullanarak) düzenli keşif uçuşları yapar, gemilerden buz gözlem raporları toplar ve bir bilgisayar modeliyle buz dağı sürüklenme/erime tahminleri üretip günde iki kez bültenler yayınlar.

Gemilerden istenen standart ICE grubu (Dünya Meteoroloji Örgütü gemi gözlem koduna eklenen 5 karakterli grup) şu beş bilgiyi kodlar: toplam buz konsantrasyonu, buzun gelişim evresi, kara kökenli buz sayısı (buz dağı/growler/buz parçası), ana buz kenarının kerterizbearingi, ve son üç saatteki mevcut durum/eğilim.

Özet — Kısım 7.4

  • Deniz buzu, don-derece-gün biriktikçe (Zubov formülü, h²+50h=8φ) kalınlaşan bir dizi evreden (spikül → yağ buzu → shuga → nilas → genç buz → tek yıllık → çok yıllık buz) geçer; buz konsantrasyonu onda birlik dilimlerle sınıflandırılır ve gemi erişilebilirliğini doğrudan belirler.
  • Buz dağları kara buzundan (buzul) kopar; su altı oranı (yoğunluk oranı) ve yükseklik:draft oranı (tipe göre 1:1 ila 1:5) tahmini boyut hesaplamalarını mümkün kılar.
  • Deniz buzunun tuzluluğu yaşla azalır (donma hızlıysa daha fazla tuz hapsolur); yoğunluk hem deniz hem kara buzu için tuz/hava içeriğine bağlıdır.
  • Buz dağı sürüklenmesinde derin draftlarda akıntı, sığ draftlarda rüzgâr daha etkilidir; paket buz esas olarak rüzgârla (Kuzey’de sağa, Güney’de sola sapan bir açıyla) sürüklenir.
  • Buz görsel işaretlerle (parıltı, gökyüzü haritaları), radarla, sonarla ve uydu/hava keşfiyle tespit edilir; Titanic faciası sonrası kurulan Uluslararası Buz Devriyesi (1914) ve Ulusal Buz Merkezi, seyir güvenliği için düzenli analiz/tahmin/raporlama hizmeti sunar.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 7 (Ch. 33 — Buzda Seyir)

Bu ders anlaşıldı mı?